U Tirani se planira formiranje male bektashijske države po uzoru na Vatikan. Projekat uključuje sopstveni pasoš, diplomatska predstavništva i valutu "bek" indeksiranu zlatom. Poglavar Baba Mondi otvoreno je izrazio bliskost prema Izraelu, a stručnjaci upozoravaju da bi inicijativa mogla dodatno zaoštriti odnose sa Iranom i ojačati veze Tirane sa SAD. Albanijsko društvo je podeljeno, a protivljenje inicijativi je značajno.
„Islamski Vatikan“ u Tirani: Da li Albanija otvara front prema Iranu?
Getty © RT Balkan / Getty Images (ullstein bild, iStockphoto, Carl Court)
U Tirani se priprema formiranje male teritorijalno i institucionalno izdvojene jedinice oko svetskog sedišta bektashijskog reda, idejno upoređivane sa modelom Vatikana. Prema izveštajima zapadnih medija, proces formalizacije ušao je u intenzivniju fazu i očekuje se da će u narednim mesecima biti predstavljeni konkretni koraci.
Šta se najavljuje
Plan predviđa da nova jedinica ima sopstvene simbole, poseban pasoš, diplomatska predstavništva u važnim državama i sopstvenu valutu nazvanu "bek", koja bi bila indeksirana prema ceni zlata. Svetski poglavar bektashija sa sedištem u Tirani, Edmond Brahimaj (poznat kao Baba Mondi), javno je izjavio da se smatra "bratom Izraela" i istakao blagonaklon stav prema izraelskom narodu.
Geopolitički kontekst i reakcije
Inicijativa dolazi u trenutku rastućih tenzija na Bliskom istoku i zaoštravanja odnosa između Tirane i Teherana. Albanija je bila meta sajber-napada grupe koja se predstavlja kao iranska Domovina Pravda, navodno zbog pružanja utočišta iranskoj opozicionoj organizaciji Mujahedin-e Khalq (MEK).
Istoričar Srđan Graovac ocenjuje da projekat ima i političku dimenziju: da bi nova jedinica mogla postati logistička i simbolička baza za protivnike iranskog režima i da se uklapa u širi kontekst jačanja veza Tirane sa SAD.
Kontekst bektashijskog pokreta
Bektashijski red je sufijsko derviško bratstvo nastalo u 13. veku u Anadoliji. Karakterišu ga liberalniji pristupi vjerskim praksama — uključujući učešće žena u obredima i toleranciju prema konzumaciji alkohola — kao i sinteza određenih učenja koja se povezuju sa šiitskim tradicijama (poštovanje Alije i dvanaestorice imama). U konzervativnim verskim krugovima ponekad ih označavaju kao heterodoksne.
Unutaralbanske reakcije
U Albaniji je javnost podeljena: anketni rezultati koji su se pojavili u medijima pokazuju da je značajan deo građana protiv inicijative (u jednoj studiji navodi se 87% protiv), iako se, prema podacima iz 2023. godine, oko 4,8% stanovništva izjašnjava kao bektashi. Kritičari strahuju da bi to narušilo versku ravnotežu i državni suverenitet, dok pristalice tvrde da bi ideja privukla međunarodnu pažnju i utegnula veze sa zapadnim saveznicima.
Regionalne dimenzije i stavovi iz Srbije
U regiji već postoje komentari da inicijativa može imati geopolitičke implikacije, naročito u odnosima Tirane sa Iranom i SAD. Muftija Muhamed Jusufspahić iz Srbije ranije je isticao kritike prema bektashijama, ukazujući na razlike u ritualima i ideološki karakter pokreta, dok stručnjaci upozoravaju da bi projekat mogao predstavljati i simboličan potez usmeravanja spoljne politike Albanije ka Zapadu.
Zaključak
U narednim nedeljama i mesecima postaće jasnije da li je ideja o "Islamskom Vatikanu" u Tirani politički promišljen potez kojim Tirana nastoji da ojača veze sa zapadnim saveznicima ili rizik koji će produbiti tenzije sa Iranom i uneti dodatne podele u albansko društvo. Pozivi na proteste već su se pojavili na društvenim mrežama i u medijima.
Pomozite nam da budemo bolji.
