Autor upozorava da je Putin ponovo izneo ideju da Poljska, Mađarska i Rumunija pripoje zapadne oblasti Ukrajine — tvrdnju koja vuče korene iz Hitler–Staljin pakta iz 1939. i posleratnih promena granica. Istorijski podsetnik uključuje sovjetsku invaziju 1939., masovna proterivanja i zločine poput Katin masakra. Iako izgledaju neverovatno, takve tvrdnje mogu da utiču na političke odluke i pregovore, jer istorijske traume i dalje oblikuju regionalnu politiku.
Nasleđe Drugog Svetskog Rata Preti Ukrajini: Putinove Teritorijalne Ponude i Istorijski Kontekst
Then-German Nazi Foreign Minister Joachim Von Ribbentrop (L), German Under State Secretary Friedrich Gaus, Soviet head of state Joseph Stalin (3rd) and his Foreign Minister Vyacheslav Molotov (R): Aug. 23, 1939 at the Kremlin in Moscow, Russia - following the signing the Soviet-German Non-Aggression, making the outbreak of a European war virtually inevitable. (OFF/AFP via Getty Images)
Nedavni govor ruskog predsednika Vladimira Putina, izrečen 27. jula pred pripadnicima Ratne mornarice Rusije, ponovo je otvorio pitanje kojem se malo ko nadao: predložio je da Poljska, Mađarska i Rumunija prisvoje zapadne oblasti Ukrajine. Taj predlog nije nov — pojavljivao se i pre ruske invazije 24. februara 2022. godine, prvo preko diplomatskih kanala, a kasnije i javno, između ostalog i u intervjuu za Tucker Carlson.
Istorijski okvir: Hitler–Staljin pakt i raspodela teritorija
Ove teritorijalne tvrdnje imaju istorijsku pozadinu u Hitler–Staljin paktu od 23. avgusta 1939. godine, koji je sadržao tajni protokol o podeli sfera uticaja u istočnoj Evropi. Nedelju dana nakon potpisa, rat je već izbio, a 17. septembra 1939. sovjetske snage su ušle u istočnu Poljsku i anektirale teritorije koje su ranije bile pod poljskom upravom.
Posledice te politike bile su kataklizmične: Katin (Katyn) — ubijeno je oko 22.000 poljskih oficira; oko 1,5 miliona Poljaka deportovano je u sibirske gulage; a posleratne granice i etničke čistke praktično su iscrpele poljske zajednice iz mnogo pređašnjih poljsko-ukrajinskih regiona.
Šta Putin poručuje Ukrajini
Time što je ponovo javno izneo ideju o premeštanju zapadnih ukrajinskih oblasti u nadležnost susednih država, Putin poručuje nekoliko stvari istovremeno: da su zapadni delovi Ukrajine "nelegitimni" ili "nesigurni", da istočnoevropske države imaju istorijske osnove za pretenzije, i da samo Rusija može garantovati sadašnje granice — granice na koje je znatno uticao poredak iz Drugog svetskog rata.
Implicitna politička poruka podstiče podele: poziva Ukrajinu da se ujedini s Rusijom protiv Zapada i suseda, ili da rizikuje gubitak teritorija. U ekstremnom scenariju, ukrajinska država bi bila svedena na uski centralni pojas nakon gubitka zapadnih oblasti i četiri provincije pod ruskom kontrolom na istoku.
Paralele s pritiscima na Poljsku krajem Hladnog rata
Ova vrsta pritiska nije bez istorijskog presedana. Krajem 1980-ih Sovjetski Savez je koristio slične argumente da bi učvrstio svoju poziciju u pregovorima s Varšavom: zapadna poljsko-nemačka granica bila je predstavljena kao "dar od Staljina" i navodno garantovana prisustvom sovjetskih trupa. Taj narativ je uticao na ponašanje poljske vlasti dok se nije našlo sporazumno rešenje u okviru pregovora o nemačkom ujedinjenju (mehanizam "Dva plus Četiri").
Samo nakon formalnog priznavanja posleratne granice od strane ujedinjene Nemačke (14. novembra 1990.) i završetka pravnih procedura početkom 1992, Poljska je otvorenije tražila povlačenje sovjetskih trupa, koje su napustile zemlju tek 18. septembra 1993..
Politički i emotivni uticaj
Ovakva retorika ima i praktičnu i simboličku težinu. Čak i ako su zahtevi malo verovatni u realno-političkom smislu, mogu da utiču na unutrašnje i spoljno-političke kalkulacije u Kijevu, Varšavi, Budimpešti i Bukureštu, kao i na percepciju garancija koje Zapad pruža Ukrajini.
Ilustrativna je uspomena poljskog novinara iz okoline Vroclava koji je opisao neobičan susret s Nemcem čija je porodica pre rata živela u istoj kući. Njihove priče o proterivanju i gubitku doma — jedna porodica iz Lvova, druga iz tadašnjeg nemačkog područja — podsećaju da trauma Drugog svetskog rata i danas oblikuje sećanje i politiku u regionu.
Zaključak
Putinova ponuda da se revidiraju zapadne granice Ukrajine aktivira duboke istorijske rane i jezičke identitete u centralnoj i istočnoj Evropi. Važno je ne podcenjivati emotivni i politički efekat takvog diskursa: istorija sugeriše da prisezanje na ratne trauma i teritorijalne priče može da utiče na stvarne političke ishode. Neka posledice tih sećanja ne budu razorne za budućnost Ukrajine i regiona.
Dr Lucja Swiatkowski Cannon je viši istraživač na Institutu za Svetsku Politiku.
Pomozite nam da budemo bolji.
