Saturnov 'dekagon': Astronomi Otkríli Ogroman Desetostrani Talas u Atmosferi

Astronomi su otkrili neobičan, ogroman desetostrani obrazac oblaka — dekagon — koji se proteže oko južnih srednjih širina Saturna. Iako deluje kao geometrijski oblik, dekagon nije čvrst prsten oblaka, već atmosferski talas koji oblikuju brze struje vetra.

Šta je dekagon?

Dekagon ima 10 "uglova" i 10 dugih stranica koje prate snažan jet stream (brzu zonu vetrova) na toj geografskoj širini. Svaka strana meri približno 10.000 milja (~16.000 km), a vetar ispod njega dostiže brzinu od oko 260 mph (~420 km/h). Uglovi dekagona polako osciluju u ciklusima dugim približno mesec dana.

When Saturn's tilt swung the south pole back toward Earth, Hubble finally gained a clear view of the strange atmospheric wave pattern.

Zašto se pojavio tek sada?

Tokom više od decenije južni pol Saturna bio je nagnut dalje od Zemlje, pa su ti predeli bili teško dostupni našem pogledu. Kako se nagib planete menjao, u periodu 2023–2025. Hablov svemirski teleskop i velike zemaljske observatorije konačno su dobile jasan pogled na južnu hemisferu, što je omogućilo otkriće i praćenje formiranja dekagona.

Mehanizam i mogući uzroci

Dekagon je talas u atmosferi — ponavljajući obrazac savijanja vetra koji se prostire oko cele planete. Gde se tok vetra savija ka polu ili ekvatoru, oblaci se gomilaju ili razređuju, pa iz daljine dobijamo utisak oštrih uglova. Ipak, izbliza nema nikakvih "oštrih ivica" — radi se o glatkim promenama u gustini i visini oblaka.

Each facet of the decagon stretches about 10,000 miles.

Pored toga, u blizini dekagona nalazi se veliki crveni vrtlog širok nekoliko hiljada milja (nije isti kao Velika crvena pega na Jupiteru). Najjači uglovi dekagona nagomiljavaju se blizu te oluje, što ukazuje da ona i talas razmenjuju energiju preko iste struje vetra i da oluja može doprineti pokretanju ili jačanju poligonalnog oblika.

Simulacije i poređenja

Naučnici su napravili računarske simulacije atmosferskog sloja na tim širina — postavili su vetrove, pa ih "pogodili" malim poremećajima, modelima oluja ili početnim višetalasnim obrascima. Iako modeli ne objašnjavaju sve detalje dekagona, pokazali su da snažni, zakrivljeni jeti mogu formirati poligonalne talase kada ih nešto pokrene.

NASA's Cassini spacecraft photographed Saturn's hexagonal atmospheric wave pattern ringing its north pole in July 2013.

Istovremeno, istraživači su uporedili južni dekagon sa dobro poznatim heksagonom na Saturnovom severnom polu, koji je stabilan još od Voyager misija iz ranih 1980‑ih. Za razliku od tog dugovečnog šesterougla, južni dekagon je promenljiv i deluje epizodno — uglovi menjaju jačinu i položaj, pa je verovatnije da će biti prolazan.

Zašto je otkriće važno?

Prateći dekagon kroz promenu godišnjih doba i osvetljenja, naučnici dobijaju jedinstvenu priliku da razumeju kako džinovske planete pretvaraju kolosalne struje vetra u uredne ili haotične obrasce. Poređenja sa Jupiterovim polarnim ciklonima i Saturnovim heksagonom pomažu u rasvetljavanju opštijih procesa atmosferske dinamike na gasovitim gigantima.

Amy Simon (NASA Goddard): "Najintrigantnije je što izgleda da se dekagon formirao nedavno — pitanje je zašto baš sada."

Agustín Sánchez‑Lavega (vodeći autor): "Raniji snimci iz misije Cassini nisu pokazivali dugovečan južni poligonalni oblik."

Detalji o otkriću objavljeni su u časopisu Science Advances. Posmatranja i modeli nastavljaju se kako bi se pratila dalja evolucija dekagona i bolje razumelo njegovo poreklo.