Mezzeh pod sumnjom: Planovi za privatni aerodrom pokreću strah od masovnih grobnica i sporove oko zemljišta

DAMASK, 12. septembar (Reuters) - Planovi sirijske vlade da bivši vojni aerodrom Mezzeh u Damasku preuredi za privatne i poslovne avione izazvali su oštre reakcije grupa za ljudska prava i lokalnih stanovnika. Kritičari upozoravaju da radovi na lokaciji mogu poremetiti navodne masovne grobnice i dodatno obespraviti vlasnike zemljišta čije su parcele nekada eksproprisane bez adekvatne naknade.

FILE PHOTO: A view shows a control room at a military airport in the suburb of Mezzeh where many Syrians died in detention, killed by execution, torture or maltreatment at the site that was widely feared, according to a report shared exclusively with Reuters by the Syria Justice and Accountability Centre tracing the deaths to seven suspected grave sites, on the outskirts of Damascus, Syria, December 20, 2024. REUTERS/Feras Dalatey/File Photo

Prema izveštaju državne novinske agencije SANA, civilna avijacijska uprava je najavila reklassifikaciju Mezzeha za ograničenu civilnu upotrebu, sa fokusom na privatnu i izvršnu avijaciju, kako bi dopunio međunarodni aerodrom Damask. Radovi na uklanjanju ruševina i osnovnim infrastrukturnim popravkama već su započeli, navodi se u izveštaju.

FILE PHOTO: A view shows military officer’s desk at military airport in the suburb of Mezzeh where many Syrians died in detention, killed by execution, torture or maltreatment at the site that was widely feared, according to a report shared exclusively with Reuters by the Syria Justice and Accountability Centre tracing the deaths to seven suspected grave sites, on the outskirts of Damascus, Syria, January 12, 2025. REUTERS/Feras Dalatey/File Photo

Novi dokumenti ukazuju na ulogu Mezzeha u represiji

Mezzeh je u vreme vlasti Hafeza i Bašara al-Asada bio sedište odeljenja moćne Direkcije za obaveštavanje Vazduhoplovne vojske (Air Force Intelligence, AFI) i niza pritvorskih objekata. Dokumenti AFI koje je pribavila Sirijska komisija za pravdu i odgovornost (SJAC) i koje je Reuters pregledao ukazuju da su vrhovni vojni zvaničnici 2012. razmatrali Mezzeh kao mesto za izvršenje smrtnih kazni izrečenih pred vojnim poljskim sudovima.

FILE PHOTO: Abandoned tanks are parked in an aircraft hangar at a military airport in the suburb of Mezzeh where many Syrians died in detention, killed by execution, torture or maltreatment at the site that was widely feared, according to a report shared exclusively with Reuters by the Syria Justice and Accountability Centre tracing the deaths to seven suspected grave sites, on the outskirts of Damascus, Syria, December 20, 2024. REUTERS/Maggie Michael/File Photo

Jedna od prepiski navodno je predložila da se pogubljenja premeste iz zatvora Sednaja u Mezzeh zato što je u pitanju "zatvoreni bezbednosni kompleks" u blizini Damaska. Dalja dopisivanja pominju strelište, a kasnije i hangar pored piste kao moguće lokacije za pogubljenja. Dokumenti navode zahteve za izgradnju platforme u hangaru, nabavku najlonskih užadi i da se radovi obave pod nadzorom AFI "uz najstrožu tajnost".

FILE PHOTO: A view of the runway at the Mezzeh military airbase along with several hangars, at southwest of Damascus, Syria, November 4, 2025. REUTERS/Feras Dalatey/File Photo

Sumnjive grobnice i zahtevi za zaštitu lokacije

Istraga SJAC-a iz 2025. identifikovala je dve sumnjive lokacije grobnica unutar teritorije aerodroma i navela da je više od 1.150 pritvorenika umrlo u vezi sa objektima na Mezzehu — neki kao posledica pogubljenja, drugi usled mučenja ili lošeg tretmana. U pismu od jula 2025. SJAC je dostavio koordinte Nacionalnoj komisiji za nestale osobe i pozvao da se radovi obustave dok se lokacije ne istraže.

FILE PHOTO: An abandoned aircraft is parked at a military airport in the suburb of Mezzeh where many Syrians died in detention, killed by execution, torture or maltreatment at the site that was widely feared, according to a report shared exclusively with Reuters by the Syria Justice and Accountability Centre tracing the deaths to seven suspected grave sites, on the outskirts of Damascus, Syria, January 12, 2025. REUTERS/Feras Dalatey/File Photo

„Izgraditi poslovni aerodrom na mestu koje može sadržati masovne grobnice, bez temeljne prethodne istrage… predstavlja čin ekstremne nepažnje i bezobzirnosti,“ izjavio je Amer Matar, osnivač Muzeja sirijskih zatvora.

SJAC je 8. septembra ponovo upozorio nadležne da bi iskapanja, uklanjanje ruševina ili druge aktivnosti mogle uništiti ljudske ostatke i dokaze ključne za identifikaciju žrtava. Do trenutka izveštavanja, organizacija nije dobila odgovor na drugo pismo, a civilna avijacijska uprava, Nacionalna komisija za nestale i ministarstvo odbrane nisu odgovorili na upite Reutersa o sumnjivim grobnicama i pravima na zemlju.

Sporna vlasnička prava i protesti meštana

Mezzeh je podignut na zemljištu koje je, prema zemljišnim dokumentima opštine Moadamija, pripadalo stotinama privatnih vlasnika i obuhvata oko 2,76 km². Bivši opštinski zvaničnik rekao je Reutersu da su dekreti o eksproprijaciji retroaktivno opravdavali državnu upotrebu tih parcela prilikom izgradnje aerodroma 1956. i da naknada nikada nije isplaćena.

Dan nakon objave planova, meštani Moadamije izašli su na proteste zahtevajući da budu uključeni u pregovore o kompenzacijama. „Pozdravljamo investicije, ali treba da sednemo za sto i razgovaramo o našem udelu sa investitorima, a ne sa državom,“ rekao je jedan od organizatora, predstavivši se kao Abu Khaled.

Ujedinjene nacije i nezavisni eksperti takođe su pozvali Siriju da ispita zakone koji su omogućavali sistemsku konfiskaciju imovine i da uspostavi mehanizme za vraćanje ili kompenzaciju legitimnim vlasnicima. Pitanja pravde, identifikacije nestalih i vlasničkih prava ostaju ključna za svaku dalju obnovu ili komercijalnu upotrebu Mezzeha.

(Dodatna izveštavanja: Maya Gebeily; Uredio: Aidan Lewis)