Rapamycin, lek koji je postao važan u transplantologiji i istraživanjima starenja, potekao je iz zemljišta prikupljenog na Rapa Nui tokom kanadske ekspedicije METEI 1964. Tekst otkriva kako su naučni i etički aspekti tog otkrića — uključujući neuspeh u priznavanju i nadoknadi lokalne zajednice — ostali zanemareni. Poziva na transparentnost, priznanje i pravičnu kompenzaciju za doprinos domorodačkih zajednica.
Lek Vrede Milijardu Dolara Otkriven Na Rapa Nui: Šta Nauka I Farmacija Duguju Domorodačkoj Zajednici?
The Rapa Nui people are mostly invisible in the origin story of rapamycin.Posnov/Moment via Getty Images
Antibiotik koji je nastao iz zemljišta Rapa Nui 1964. postao je osnova za farmaceutski uspeh vredan milijardu dolara — ali priča o tom "čudotvornom" leku često prešućuje ljude i politički kontekst koji su doprineli njegovom otkriću.
Šta je rapamycin i zašto je važan
Po imenu ostrva u lokalnom jeziku, rapamycin je lek koji je prvo razvijen kao imunosupresiv za sprečavanje odbacivanja presađenih organa i za poboljšanje funkcije stentova kod koronarne bolesti. Kasnije je upotreba proširena na neka zloćudna oboljenja, a danas se ispituje i njegov potencijal u lečenju dijabetesa, neurodegenerativnih bolesti i usporavanju procesa starenja. Rapamycin deluje tako što inhibira protein poznat kao TOR (target of rapamycin) — ključni regulator rasta ćelija i metabolizma.
Kako je nastala priča o otkriću
Iako je izolacija molekula pripisana naučnicima iz Ayerst Research Laboratories tokom 1970-ih, uzorak zemlje iz kojeg je potekao rapamycin prikupljen je 1964. tokom kanadske ekspedicije Medical Expedition To Easter Island (METEI). Ekspediciju su vodili kirurg Stanley Skoryna i bakteriolog Georges Nogrady, uz podršku Svetske zdravstvene organizacije i Kraljevske kanadske mornarice. Tokom tri meseca obavili su medicinske preglede gotovo svih oko 1.000 stanovnika, uzimajući biološke uzorke i preko 200 uzoraka zemljišta — jedan od njih kasnije je doveo do soja Streptomyces koji proizvodi rapamycin.
Chemical structure of rapamycin.Fvasconcellos/Wikimedia Commons
Etika, moć i naučni kolonijalizam
METEI je postavio Rapa Nui stanovništvo u ulogu "žive laboratorije". Učešće u ispitivanjima podsticano je kroz darove i pomoć, ali i preko pritisaka, uključujući angažovanje lokalnog sveštenika pri regrutaciji. Istraživanje je počinjeno uz pretpostavku o izolovanosti i genetskoj homogenicnosti ostrvljana — pretpostavke koje su zanemarile složenu istoriju migracija, ropstva i epidemija koje su oblikovale populaciju. Takav pristup otvara pitanje naučnog kolonijalizma: odluke belih istraživača da proučavaju nebele zajednice bez njihovog suštinskog učešća i pristanka.
Priznanje, nadoknada i pravni okvir
Georges Nogrady je poslao uzorke u laboratoriju, gde su Surendra Sehgal i njegov tim izolovali rapamycin — lek koji je kasnije komercijalizovan kao Rapamune. Ni Nogrady ni METEI nisu dobijali zasluge u ključnim publikacijama povezanim s otkrićem. Iako je rapamycin doneo milijarde prihoda, Rapa Nui zajednica nije ostvarila finansijsku korist, što pokreće pitanja biopiratstva i prava domorodačkih naroda.
Danas postoje međunarodni okviri koji nastoje da zaštite prava zajednica — posebno Konvencija UN o biološkoj raznolikosti (1992) i Deklaracija UN o pravima domorodnih naroda (2007) — ali oni nisu postojali u vreme METEI-ja. Iako je bakterija koja proizvodi rapamycin kasnije pronađena i na drugim mestima, ključna je činjenica da je uzorak sa Rapa Nui postavio temelj za dalji razvoj i komercijalizaciju leka.
The Rapa Nui have received little to no acknowledgment for their role in the discovery of rapamycin.Esteban Felix/AP Photo
Šta dalje?
Preporučuju se sledeći koraci: formalno priznavanje uloge Rapa Nui zajednice u istoriji otkrića; transparentna istina o tome kako su prikupljeni uzorci i pod kojim uslovima; razgovori o poštenoj nadoknadi ili reinvestiranju dela prihoda u zajednicu; te uključivanje domorodačkih predstavnika u buduće odluke o istraživanju i korišćenju bioloških resursa.
Zašto je ova priča važna i van Rapa Nui
Priča o rapamicinu nije samo istorijski detalj: ona osvetljava šire etičke dileme u vezi sa prikupljanjem biološkog materijala, komercijalizacijom otkrića i pravima zajednica čiji su resursi iskorišćeni. To su teme relevantne globalnoj javnosti, uključujući i čitaoce u Srbiji, jer se tiču odgovornosti nauke i farmacije u savremenom svetu.
Autor originalnog teksta: Ted Powers, University of California, Davis. Tekst je preradjen i prilagođen za srpski jezički prostor.
Pomozite nam da budemo bolji.
