Kriza oko Grenlanda ponovo otvara pitanje koliko je NATO otporan kada članice dolaze u sukob. Član 5, koji zahteva saglasnost svih članica, može dovesti savez u ćorsokak ako se dve države sukobe. Istorijski primeri — od Ratova sablem do Kipra i Iraka — pokazuju da su napetosti bile česte, ali da je NATO do sada uspevao da ih prevaziđe. Grenland je sada novi test jedinstva i sposobnosti alijanse da upravlja unutrašnjim krizama.
Grenland i NATO: Novi test jedinstva — koliko su članice bile blizu međusobnog sukoba?
INTERACTIVE-Where is Greenland basic history-1766595219
Administracija Donalda Trumpa ponovo je zapretila da će preuzeti kontrolu nad Grenlandom — kupovinom ili čak upotrebom vojne sile — uz obrazloženje da je reč o strateškom potezu za "odvraćanje naših protivnika u arktičkom regionu". Grenland je poluautonomna teritorija Danske i već domaćin Pituffik (Thule) svemirske baze, kojom SAD upravljaju u koordinaciji sa danskim vlastima.
[Al Jazeera]
Pošto su i SAD i Danska osnivačice NATO-a, ove pretnje otvaraju ozbiljna pitanja o granicama savezništva, smislima Člana 5 Severnoatlantskog ugovora i opstanku kolektivne odbrane ako bi došlo do spora između savezničkih država.
(Al Jazeera)
Zašto je to problem za NATO? Član 5 predviđa da se oružani napad na jednu članicu smatra napadom na sve, ali njegova primena zahteva saglasnost članica. Sukob između dve države članice doveo bi savez u institucionalni ćorsokak — savez ne može glasati da ratuje protiv samog sebe. Dosad je Član 5 bio pozvan samo jednom, posle napada 11. septembra 2001.
Royal Navy frigate HMS Brighton criss-crosses in front of gunboat Thor off the coast of Iceland during an incident where Thor cut the trawling wires of a British trawler, which occurred during a dispute known as the ‘Cod Wars’. Date unknown [AP Photo]
U nastavku sledi vremenska linija najbližih slučajeva u kojima su se članice NATO-a našle na ivici međusobnog sukoba, što pomaže da se razumeju potencijalne implikacije grendlandske krize.
Turkish Cypriots hurling stones against Greek Cypriots entering the buffer zone in Derinya, while the Turkish Cypriot police using shields try to stop them during a clash between Turkish and Greek Cypriots [Reuters]
1958–1976 — Ratovi sablem (UK i Island)
Ratovi sablem bili su niz eskalirajućih incidenata između Velike Britanije i Islanda oko ribolovnih zona. Iako nije došlo do otvorenog rata, zabeleženi su pomorski sudari i intenzivna diplomatska zategnutost. Strah od gubitka vazdušne baze Keflavík, važnog za nadzor sovjetskih podmornica, navelo je NATO i SAD da posreduju; spor je okončan 1976. priznanjem 200-nautičkih milja kao standarda.
Turbot is a flatfish known for its delicate flavour and firm white flesh, often considered a culinary delicacy [File: Bas Czerwinski/AP Photo]
1974 — Kipar: Grčka i Turska
Turska invazija na Kipar 1974. bila je najbliži trenutak punopravnog sukoba između članica NATO-a. Posle puča podržanog iz Atine, Turska je intervenisala, što je dovelo do oštre krize: Grčka se povukla iz vojnih struktura NATO-a (1974–1980) u znak protesta. Ipak, zbog hladnoratovske konstelacije snaga, savez je uspeo da spreči međusobni rat.
Israeli soldiers in foxholes as they clean their light weapons at a base at the Milta Pass during Operation Kadesh in the 1956 Middle East war. In October 1956, Israel, under continued cross-border commando raids from Egypt, crossed into the Sinai in an audacious plan to take control of the Suez Canal with France and the UK [Reuters]
1995 — Turbot rat (Kanada i Španija)
Posledica napetosti oko prekomernog izlova i zaštite ribljih resursa bila je serija incidenata između Kanade i španskih ribarskih brodova. Kanadske obalske straže ispaljivale su upozoravajuće plotune i pritvarale posade, dok je Španija rasporedila patrolu. Napetosti su dovele do uvođenja privremenih mera i međunarodnog posredovanja koje je ublažilo krizu.
US Huey helicopters fly in formation over a landing zone in South Vietnam during the Vietnam War, date unknown [AP Photo]
1956 — Sueska kriza (Velika Britanija, Francuska i SAD)
Francuska i Velika Britanija koordinisale su vojnu akciju sa Izraelom protiv Egipta, što je izazvalo ozbiljan raskol unutar zapadnog savezništva jer su SAD bile protivnik operacije. Sukob je razrešen intervencijom UN i slanjem prve naoružane mirovne misije UNEF.
A British military helicopter, painted with tiger stripes, lands near the US Army camp at the Tirana, Albania airbase, Friday, April 30, 1999 [Reuters]
1960‑e i 1970‑e — Neslaganja oko Vijetnama
Vijetnamski rat otvorio je duboke političke razlike između SAD i pojedinih evropskih saveznika. Francuska je 1966. izašla iz NATO-ove integrisane vojne komande da bi izbegla automatsko uplitanje u američke operacije — povratak u punu integraciju desio se tek 2009. — dok je Ujedinjeno Kraljevstvo odbijalo slanje borbenih trupa, ali je pružalo logističku i obaveštajnu podršku.
British Prime Minister Tony Blair addresses the media as US President George W Bush listens at the White House, January 31, 2003 in Washington, DC [Brad Markel-Pool/Getty Images]
1999 — Kosovo
NATO‑ova vazdušna kampanja protiv SR Jugoslavije 1999. naišla je na rezervu nekih članica. Grčka, zbog istorijskih veza sa Srbijom, bila je jedna od država koja je pozivala na prekid bombardovanja; zabeleženi su i protesti i sukobi oko prolaska savezničkih snaga preko grčkog teritorija.
A French Navy Rafale jet fighter prepares to land on the Charles de Gaulle aircraft carrier on April 20, 2011, in the Mediterranean Sea, as part of the military operations of the Nato coalition in Libya [Alexander Klein/AFP/Getty Images]
2003 — Podela oko Iraka
Invazija na Irak duboko je podelila članice NATO-a: neke države, među kojima su bile Francuska i Nemačka, odbacile su argumentaciju SAD za neposrednu vojnu intervenciju. Invaziju je predvodila koalicija država izvan okvira NATO-a, pa Član 5 nije aktiviran.
2011 — Intervencija u Libiji
Debata o vojnim merama u Libiji pokazala je rascepe unutar alijanse: pojedine članice bile su oprezne ili protiv uloge NATO-a u vojnim dejstvima, dok su druge podržale vazdušne udare. U praksi su neslaganja usporila uspostavljanje formalne NATO komande nad operacijom i istakla ograničenja kolektivnog odlučivanja.
Šira slika: NATO je tokom decenija imao ozbiljne unutrašnje krize i neslaganja oko budžeta, protivraketne odbrane, rasporeda snaga i mandata operacija (Avganistan, raspoređivanje u istočnoj Evropi posle ruske agresije na Ukrajinu). I pored svega, savez se do danas nije raspao — ali svaka nova kriza, poput grendlandske, proverava njegove mehanizme i političku spremnost članica.
Zaključak: Grenlandska kriza nije samo bilateralni spor SAD i Danske; to je test institucionalne čvrstine NATO-a i praktičnih granica principa kolektivne odbrane kada saveznici sami sebe dovode u konflikt. Kako se situacija razvija, od ključne je važnosti političko rešavanje i diplomacija kako bi se izbeglo erodiranje poverenja unutar alijanse.
Pomozite nam da budemo bolji.
