Otkrivena 2.800 godina stara masovna grobnica u Srbiji: 77 žrtava — pretežno žene i deca, dokazi o namernom i efikasnom nasilju

Arheolozi su na lokalitetu Gomolava kod Hrtkovaca u Vojvodini otkrili i analizirali masovnu grobnicu stara oko 2.800 godina u kojoj su pretežno pronađeni ostaci žena i dece. Rezultati istraživanja, objavljeni 23. februara u časopisu Nature Human Behaviour, ukazuju na sistematsko, namerno i efikasno nasilje u kontekstu promena i tenzija u Ranom gvozdenom dobu.

Istorijski i arheološki kontekst

Gomolava, lokalitet na reci Savi blizu Hrtkovaca, korišćen je povremeno već od VI milenijuma pre n.e. Do IX veka pre n.e. u Karpatskom basenu formiraju se polusedentarne zajednice koje su stupale u intenzivnije kontakte — i u konflikte — oko korišćenja zemljišta i prava na naseljavanje.

Opis grobnice i nalazi

Grobnica istražena u novoj studiji imala je prečnik oko 2,9 m i dubinu oko 0,5 m. U njoj su pronađena 77 ljudska skeleta, skoro 100 životinjskih kostiju, keramički sudovi i bronzani ukrasi; na dnu je bilo kompletno telo mladog goveda. Oko jame zatekli su se postholes koji sugerišu da je mesto moglo biti obeleženo ili ritualno uređeno nakon ukopa.

Bioarheološke analize

Analize polne i starosne strukture pokazuju da je preko 70% skeleta ženskog pola, a 69% pripada deci — podatak koji je izuzetan za evropsku predistoriju. Osteološki pregled otkrio je široko rasprostranjene, namerne i fatalne povrede glava uzrokovane tupim udarcima, što upućuje na blizak kontakt prilikom napada. Položaj povreda sugeriše mogućnost da su napadači bili značajno viši od žrtava ili su napad izveli sa konja.

The burial plan of the ninth-century mass grave discovered at the archaeological site of Gomolava in Serbia. | Credit: Sara Nylund (after Tasic 1972)

Genetske analize pokazale su da među 77 pojedinaca postoje samo pojedinačne bliske biološke veze, što isključuje scenario da je reč o jednoj širej rodbinskoj grupi. Stroncijumski izotopi iz zubne gleđi ukazuju da je više od jedne trećine žrtava odraslo izvan Gomolave — dakle radi se o heterogenoj grupi ljudi.

„Jasno je da je u pitanju heterogena skupina pojedinaca… Gomolava je mesto za ukop pretežno žena i dece koji su u to vreme bili brutalno ubijeni,“ kaže voditeljka studije Linda Fibiger (University of Edinburgh).

Moguće interpretacije

Autori ukazuju da su migracije i promene u obrascima naseljavanja u IX veku pre n.e., uz napetosti između mobilnih i sedentarnih grupa, mogle dovesti do oržanih sukoba, prinudnih raseljavanja i ciljane destrukcije određenih društvenih jedinica. S obzirom na to da su žene i deca ključni za narodno i društveno reprodukovanje, istraživači razmatraju mogućnost da su ubistva imala cilj da prekinu rodoslovne linije i prekombinuju odnos snaga među zajednicama.

Na Gomolavi je ranije, 1954. godine, dokumentovana i druga masovna grobnica iz istog horizonta, sa sličnim demografskim profilom (pretežno ženski skeleti) i pratećim predmetima, što sugeriše ponovljen obrazac selektivnog nasilja u tom periodu.

Značaj nalaza

Ovo nalazište je važno jer pokazuje rane oblike strateškog masovnog nasilja u Evropi — ne kao nasumično pljačkaško ubijanje, već kao ciljanu akciju sa društvenim i političkim implikacijama. Kombinacija arheoloških, osteoloških i hemijskih analiza omogućava detaljniji uvid u to ko su bile žrtve, odakle su došli i kako je nasilje izvedeno.

Autorima ostaje da preciznije odrede počinioce i motivaciju, ali Grobnica na Gomolavi ostaje ključna za razumevanje promena moći, naseljavanja i nasilja u Ranom gvozdenom dobu u Karpatskom basenu.