Tajna Pitije: Kako su zemljani gasovi mogli da izazovu trans proročice iz Delfa

Pitija, najpoznatija proročica antičke Grčke iz Delfa, vekovima je privlačila obične ljude i vladare — pa čak i Aleksandra Velikog — koji su tražili odgovore u Apolonovom hramu. Tradicionalni opisi iz antičkih izvora, pre svega Plutarha, govorili su o "slatkastom" gasu koji je izlazio iz zemlje i uvodio proročicu u stanje transa. Moderna arheologija i geologija pružaju ubedljivo objašnjenje tog fenomena.

Naučna istraga koja je potvrdila legende

Tokom 1990-ih, arheolog John Hale i geolog Jelle Zeilinga de Boer ponovo su analizirali lokaciju i pronašli da se ispod hrama nalazi rasjed i porozni krečnjak. Uzorci prikupljeni 1996. godine potvrdili su prisustvo lakih ugljovodonika — etana, metana i etilena — u stenskom posteljstvu ispod hrama.

The Oracle of Delphi would utter her prophecies from inside the Temple of Apollo in Delphi, Greece (shown here).Image: Federica Grassi / Getty ImagesFederica Grassi

Plutarh je još u prvim vekovima beležio postojanje "pneume" — mirisnog isparenja iz zemlje — i primećivao je pad intenziteta tog fenomena tokom vremena.

Kako su gasovi mogli da stvaraju trans

Toksikološka analiza pokazuje da etilen u višim koncentracijama prouzrokuje gubitak svesti, dok niže do umerene koncentracije menjaju ponašanje i pamćenje: osobe ostaju delimično prisutne, ali mogu govoriti čudno, vrištati, konvulsirati ili imati delimičnu amneziju. Toksikolog Henry Spiller ukazao je na jake sličnosti između ovih efekata i opisa Pitijinog transa — lucidnost sa neobičnim ponašanjem i slatkast miris koji je Plutarh navodio.

Geološki mehanizam

Rasjedi i trenje između tektonskih ploča mogu zagrejati organske materije u Zemljinoj kori i pretvoriti ih u gasove. Porozni krečnjak i mreža malih kanala, često stvorenih delovanjem podzemnih izvora, omogućili su da gasovi polako prodiru do unutrašnjih odaja hrama gde se mogli lokalno nakupljati i biti udisani od strane Pitije.

Archaeologists now know that the Oracle of Delphi didn’t inhale fumes from a single fissure, but instead inhaled fumes from invisible channels within the porous limestone beneath the Temple of Apollo.Image:Public Domain

Rani arheolozi su tražili jednu veliku pukotinu; novija istraživanja pokazuju da su gasovi verovatno prodirali kroz mnogobrojne male otvore i izvorske kanale. Mineralne naslage koje talože voda i seizmička aktivnost mogli su tokom vekova menjati protok gasova, što objašnjava Plutarhovu tvrdnju o opadanju pneume.

Rizici i istorijske posledice

Ponavljano izlaganje takvim gasovima nosi ozbiljne zdravstvene rizike i skraćivanje života — što je antički izvor takođe beležio. Iz tog razloga su se često smenjivale više proročica u službi Pitije, a u retkim slučajevima izloženost je bila i smrtonosna. Danas se na mestu Delfa povremeno detektuju isparavanja koja su dovoljno jaka da povremeno ugroze ptice.

Širi kontekst

Delfi nisu jedini religijski lokalitet iznad geološki aktivnih zona: na primer, u Hierapolisu (današnji Pamukkale) iz zemlje izlazi ugljen-dioksid koji je korišćen u obredima i za ugušivanje životinja. Međutim, Delfi su jedinstveni po tome što antički izvori izričito pominju slatkasti miris i efekte na proročicu, a moderne analize potvrđuju moguće hemijsko objašnjenje.

Zaključak: Kombinacijom arheoloških zapažanja, geoloških otkrića i toksikoloških podataka nastaje verodostojna hipoteza: Pitijin trans mogao je biti posledica udisanja prirodnih, zemljanih gasova — naročito etilena — koji su izbijali iz poroznog krečnjaka ispod hrama.