Američko-izraelski vazdušni napadi na iranske naftne objekte izazvali su oslobađanje gustog toksičnog dima koji je pao kao "crna kiša" i izazvao simptome poput peckanja očiju i otežanog disanja u Teheranu. WHO i iranske vlasti savetuju boravak u zatvorenom i nošenje maski; stručnjaci upozoravaju na opasnosti od čađi, PAH jedinjenja i kisele padavine. Većina zagađivača može se razrediti i isprati iz vazduha za 3–7 dana ako ne dođe do novih požara, ali dugoročni rizici ostaju.
Posle udara na iranske naftne objekte: otrovna „crna kiša“ i zdravstveni rizici
Two women from the Iranian Red Crescent Society stand as a thick plume of smoke from a U.S.-Israeli strike on an oil storage facility late Saturday rises in the sky in Tehran, Iran, Sunday, March 8, 2026. (AP Photo/Vahid Salemi)(ASSOCIATED PRESS)
Oblaci gustog toksičnog dima koji su u atmosferu ispušteni tokom američko-izraelskih vazdušnih udara na iranske naftne objekte vratili su se na zemlju u obliku takozvane „crne kiše“, što je navelo Svetsku zdravstvenu organizaciju i lokalne zdravstvene vlasti da upozore na ozbiljne rizike po javno zdravlje.
Clothes clips covered in soot from burned fuel are seen as smoke from a U.S.-Israeli strike on an oil facility late Saturday lingers in the cloudy sky over Tehran, Iran, Sunday, March 8, 2026. (AP Photo/Vahid Salemi)(ASSOCIATED PRESS)
Šta je „crna kiša“?
Crna kiša nastaje kada se čađ, pepeo i toksične hemikalije iz dima sjedine sa kapljicama vode u oblacima i padnu na zemlju sa padavinama. Ovakve padavine su česte posle požara u rafinerijama i na naftnim poljima, ali mogu nastati i posle šumskih požara, vulkanskih erupcija ili industrijskih udesa.
FILE - A thick plume of smoke rises from an oil storage facility hit by a U.S.-Israeli strike in Tehran, Iran, March 8, 2026. (AP Photo/Vahid Salemi, file)(ASSOCIATED PRESS)
Koji su glavni opasni sastojci?
Prema stručnjacima, sagorevanje lož-ulja stvara mikroskopsku čađ i jedinjenja poznata kao policiklični aromatični ugljovodonici (PAH), kao i otrovne gasove poput sumpordioksida (SO2) i azotnih oksida (NOx). Crna kiša može sadržati i teške metale i druge kvarljive čestice.
Residents look on and take pictures as flames and smoke rise from an oil storage facility struck as attacks hit the city during the U.S.–Israeli military campaign in Tehran, Iran, Saturday, March 7, 2026. (Alireza Sotakbar/ISNA via AP)(ASSOCIATED PRESS)
Peter Adams, profesor građevinskog i životnog inženjeringa na Carnegie Mellon University: „Nepotpuno sagorevanje ugljovodonika formira čestice i PAH koje predstavljaju ozbiljan zdravstveni rizik.“
Čestice čađi su veoma sitne — prema izvorima, oko 40 puta manje od prečnika ljudske dlake — i mogu da prodru duboko u pluća i uđu u krvotok, izazivajući respiratorne i kardiovaskularne probleme. Izloženost PAH jedinjenjima može povećati rizik od raka.
A man rides a bike as fires and plumes of smoke rise after debris from an intercepted Iranian drone struck an oil facility, according to authorities, in Fujairah, United Arab Emirates, Saturday, March 14, 2026. (AP Photo/Altaf Qadri)(ASSOCIATED PRESS)
V. Faye McNeill, profesorka hemijskog inženjeringa na Columbia University: „Možemo očekivati akutne zdravstvene efekte nakon ovakvog događaja. Ovo je nivo zagađenja koji verovatno već uzrokuje probleme, posebno kod osetljivih grupa."
Preporuke za javnost
Svetska zdravstvena organizacija i iranske vlasti savetovale su stanovništvo da:
- Ostane u zatvorenom prostoru i zatvori prozore i ventilacione otvore.
- Nositi zaštitne maske kada je izlazak neophodan (po mogućnosti respirator tipa N95/FFP2) i izbegavati naporne aktivnosti na otvorenom.
- Oprati kožu i promeniti odeću ukoliko su bili izloženi kiši ili čađi.
- Ne koristiti vodu prikupljenu direktno iz kiše za piće ili pranje hrane dok nadležni ne potvrde bezbednost.
- Za sumnjivu kontaminaciju rezervoara ili vodotokova obratiti se lokalnim sanitarnim službama radi testiranja.
Koliko dugo traje rizik?
Za požare koji se brzo gase, većina čađi i rastvorljivih hemikalija može se razrediti vetrom i „isprati“ iz atmosfere za oko tri do sedam dana, ukoliko se ne pojave novi izvori zagađenja. Međutim, ako naftna polja gore duže vreme — što se desilo tokom Zalivskog rata u Kuvajtu pre nekoliko decenija — zagađenje može trajati mesecima i imati dugotrajnije posledice.
Stručnjaci upozoravaju da i kada se zagađenje u atmosferi smanji, ostaci toksičnih materija u zemlji, vodi i na usevima mogu imati dugoročnije efekte na zdravlje i životnu sredinu.
Za kraj: stanovnici pogođenih oblasti treba da prate uputstva zdravstvenih vlasti, izbegavaju direktan kontakt sa padavinama i prijave sumnjive promene u kvalitetu vode ili zdravlju nadležnim službama.
Pomozite nam da budemo bolji.
