Navršava se 45 godina od podmetnutog požara u Pećkoj patrijaršiji iz noći 15–16. marta 1981, koji је uništio deo konaka i značajan deo arhive. Jasmina Ćirić ocenjuje da je incident predstavljao rani, ozbiljan udarac na Srpsku pravoslavnu crkvu i kulturno nasleđe na Kosovu i Metohiji. Iako su spašene ikone i predmeti iz 15. i 17. veka, najteži gubitak je uništena arhiva pećkih patrijaraha. Događaj se posmatra u širem političkom kontekstu i kao predznak kasnijih napada na srpske svetinje.
45 godina od požara u Pećkoj patrijaršiji: „Jedan od prvih ozbiljnih udara na SPC na KiM“, kaže Jasmina Ćirić
Getty © Godong / Contributor
Navršava se 45 godina od podmetnutog požara u Pećkoj patrijaršiji, koji je u noći između 15. i 16. marta 1981. uništio deo manastirskog konaka i vredne arhive, rukopisa i crkvenih predmeta. Istoričarka umetnosti i stručnjakinja za srpsku srednjovekovnu baštinu, profesorica Jasmina Ćirić sa Univerziteta u Kragujevcu, ocenjuje da je taj incident predstavljao jedan od prvih ozbiljnih udara na Srpsku pravoslavnu crkvu i kulturno nasleđe na Kosovu i Metohiji (KiM).
Šta se dogodilo
Požar je izbio oko četiri sata ujutru, dok je u manastiru bilo oko 30 monahinja i nekoliko gostiju, među kojima je bio profesor prizrenske bogoslovije Damaskin Davidović. Vatra je podmetnuta na više mesta u starom konaku, objektu dužem od 63 metra, i zahvatila je i novu drvenu konstrukciju koja je tada bila u izgradnji, naročito na zapadnoj strani kompleksa.
„Dakle, u noći između 15. i 16. marta 1981. dogodilo se nešto što nikada pre nije u Pećkoj patrijaršiji, makar ne na taj način. A reč je o podmetnutom požaru... Požar se dogodio na praznik Nedelje pravoslavlja.“ — Jasmina Ćirić
Šteta i spašeni predmeti
Materijalna šteta bila je značajna: izgoreli su delovi odaja tadašnjeg srpskog patrijarha Germana, sobe monahinja, magacin i radionice za ikonopis. Ipak, zahvaljujući blagovremenoj reakciji monahinja i Damaskina Davidovića, sačuvan je značajan deo riznice. Ikone, bogoslužbeni predmeti i tekstil iz 15. i 17. veka uspeli su da budu spaseni.
Najveći gubitak — arhiva
Najveći kulturno-istorijski gubitak predstavljala je uništena arhiva pećkih patrijaraha. Ta dokumentacija imala je izuzetan značaj za proučavanje istorije regiona, naročito u periodu osmanske vlasti.
Istraga i sporne okolnosti
Na gredama konaka nakon požara pronađeni su tragovi benzina i drugih zapaljivih materija, što upućuje na podmetanje. Zvanični izveštaji prvobitno su navodili da su uzrok požara bile neispravne instalacije i dimnjak. Patrijarh German je, međutim, u dopisu predsedniku tadašnjeg Saveznog izvršnog veća Dobrivoju Vidiću, osporio tvrdnje da je dimnjak uzrok i ukazao na nelogičnosti u objašnjenjima i optužbama koje su u početku upućene pojedinim izvođačima radova i urbanistima.
Kontekst i posledice
Ćirić ističe da je manastvo tada bilo izloženo političkim pritiscima, a požaru su prethodili veliki protesti Albanaca na Kosovu i Metohiji koji su se širili van Prištine. Požar u Pećkoj patrijaršiji smatra se jednim od ranih pokazatelja kasnijih napada na srpske svetinje, uključujući pogrom iz marta 2004. godine kada je stradalo više od 150 sakralnih objekata.
Zašto je važno
Prostor Pećke patrijaršije i šire okoline po kvadratnom kilometru sadrži izuzetno veliki broj sakralnih zdanja i spomenika. Ćirić naglašava da očuvanje ovih zadužbina nije važno samo za srpsku istoriju, već i za evropsku i hrišćansku kulturnu baštinu.
Napomena: Članak prenosi ocene stručnjaka i istorijske podatke iz arhivskih izvora i izjava. Detalji o zvaničnim istragama ostaju predmet istorijskih i sudskih analiza.
Pomozite nam da budemo bolji.
