Puč 27. marta 1941. u Beogradu izveli su pretežno domaći vojni oficiri i nekoliko aktivnih generala, a neposredan rezultat bio je svrgnuće namestništva i proglašenje Petra II za punoljetnog. Istoričar Mile Bjelajac navodi da je Velika Britanija imala interes da Jugoslavija ne pristupi silama Osovine, ali da nema dokaza da su britanske finansirane domaće organizacije direktno organizovale puč. Ključnu ulogu igrao je autohtoni vojnički pokret koji se pripremao još od 1937. godine, dok su civilne i političke grupe pod britanskom podrškom—po dostupnim izvorima—ostale izvan direktne organizacije prevrata.
Puč 27. marta 1941. u Beogradu: Kolika je bila uloga Britanaca i domaćeg vojnog pokreta?
Kontroverzni puč u Beogradu 27. marta 1941. izvršila je mala grupa aktivnih generala i mladih oficira iz vazduhoplovstva i beogradskog garnizona. Dogadjaji su doveli do svrgavanja namestništva, proglašenja maloljetnog kralja Petra II za punoljetnog i formiranja vlade pod nazivom "Narodni spas" — promena koja je imala dalekosežne posledice za Jugoslaviju uoči Drugog svetskog rata.
Pozadina
Početak Drugog svetskog rata obeležen je nemačkim napadom na Poljsku u septembru 1939. Nakon skoro godinu i po dana pritisaka i pretenzija sila Osovine, Jugoslavija je pristupila Trojnom paktu, što je izazvalo unutrašnje nezadovoljstvo i ubrzalo događaje koji su kulminirali pučem 27. marta 1941.
Ko je izveo puč?
Puč je organizovala i sprovela pretežno vojna grupa — nekoliko aktivnih generala i grupa mladih oficira iz Avijacije i beogradskog garnizona. Među pomenutim imenima u izvorima se pominju general Petar Pešić i ministar vojni general Petar Kostić. Kako istraživanja pokazuju, inicijativa je u velikoj meri potekla iz autohtonog vojnog pokreta koji je bio nezadovoljan politikom kneza Pavla još od 1937. godine.
Uloga Velike Britanije
Istoričar Mile Bjelajac, govoreći u emisiji, ukazuje da su Britanci želeli da spreče ulazak Jugoslavije u redove sila Osovine — makar pasivno da bude na strani saveznika — jer bi savez Jugoslavije i Osovine otvorio strateški prostor za napad na Grčku. Dostupni izvori upućuju da je London imao interes da se režim promeni, ali nema ubedljivih dokaza da su plaćene domaće organizacije koje su primale britansku podršku direktno organizovale puč.
„Tim aktom Jugoslavija je, kako je primetio Churchill, navodno ‘pronašla svoju dušu’“,
Međutim, Bjelajac i drugi istoričari naglašavaju razliku između političke podrške i direktne organizacije puča: britanska politika je podsticala geopolitički cilj, ali izvođenje i planiranje ostali su pretežno u nadležnosti domaćih vojnih struktura.
Ishod i posledice
Puč je doveo do svrgavanja namestništva, proglašenja Petra II za punoljetnog i formiranja nove izvršne vlasti. Preuzimanje vlasti bilo je brzo i, po dostupnim podacima, prilikom samih događaja poginula je samo jedna osoba — što se često navodi kao pokazatelj dobro organizovanog plana i namerne izbeglice masovnog krvoprolića. Takođe, neki viši komandanti koji bi mogli da pruže otpor nisu intervenisali da bi se izbegle žrtve.
Zaključak
Pitanje koliko je Velika Britanija bila „iza“ puča ostaje nijansirano: postojala je želja i diplomatsko-informativna podrška da Jugoslavija ne pristupi Osovini, ali većina dokaza upućuje da je ključnu operativnu ulogu imao domaći vojni nuksleus. Posledice puča uticale su na sudbinu zemlje u narednim mesecima i bile su važan prelomni momenat u istoriji Jugoslavije tokom Drugog svetskog rata.
Napomena: Tekst sumira stavove i zaključke historijskog sagovornika Mileta Bjelajca i dostupnih naučnih radova. Za potpuniju sliku preporučuju se dodatna arhivska istraživanja i komparativna analiza izvora.
Pomozite nam da budemo bolji.
