Aralsko More Ispušta Stotine Miliona Tona Ugljenika — Rehidratacija Može Biti Deo Rešenja

Ako ste ikada prošli pored isušene obale jezera usred leta, verovatno ste osetili oštar, neprijatan miris koji dopire iz blata. Taj miris je znak hemijske aktivacije: kada se velike količine organske materije — mulj, alge, biljni ostaci i razgrađene materije — osuše, iz sedimenata se oslobađaju gasovi, između kojih je i ugljen‑dioksid.

Šta su otkrili istraživači?

Nova studija objavljena u časopisu Science procenjuje da je Aralsko more, od početka izumiranja 1960-ih do 2022. godine, oslobodilo 204 megatona ugljen‑dioksida. Istraživanje se zasniva na terenskim ispitivanjima i analizama jezerskih sedimenata prikupljenim širom osušenog dna.

Autori takođe navode da u sedimentima još ostaje procenjenih 165 megatona ugljenika koji bi, ukoliko bi se sedimenti ponovo prekrili vodom, prestali da budu izvor emisija. (Brojevi su iznosi navedeni u studiji.)

YouTube Thumbnail

Glavni izvori emisija na suvom dnu

Studija otkriva da je oko petina od ukupnih emisija povezana sa vetrom koji odnosi sitne čestice sedimenata iznad jezerskog dna — proces koji ranije nije bio dovoljno uračunat u klimatske procene. Preostale emisije nastaju direktnim oslobađanjem gasova iz osušenih organskoh materijala tokom oksidacije i drugih biogeokemijskih procesa.

Zašto se Aral osušio?

Nivo vode u Aralskom moru naglo je opao kada su pritoke, reke Amu Daria i Syr Daria, preusmerene radi navodnjavanja i podrške rastuće industriji pamuka u sovjetskom i post‑sovjetskom periodu. Do 1990-ih je nekada četvrto najveće jezero na svetu postalo fragmentirana, slana pustara.

Moguće rešenje: rehidratacija basena

Istraživači ističu da bi ponovno natapanje jezerskog basena moglo dramatično smanjiti buduće emisije iz sedimenata. Rehidratacija bi promenila izvor emisija u prirodan ugalj­­eni rezervat, čime bi se zaustavilo dalje ispuštanje ugljenika iz izloženih sedimentnih slojeva.

In Kazakhstan, water has begun to return to the North Aral. (bortnikau/iStock/Getty Images Plus)

„Ispod Aralskog mora krije se skriveno blago ugljenika,“ kaže biohemičar Rafael Marcé (Španski nacionalni istraživački savet). „Ako sedimenti ostanu izloženi, ugljenik će nastaviti da se oslobađa. Ako se more ponovo napuni, taj isti ugljenik bi mogao prestati da bude izvor emisija i postati deo rešenja za klimu.“

Praktične i klimatske prepreke

Delimični oporavak je već vidljiv na severnom delu Arala, gde Kazahstan primenjuje strožija pravila o korišćenju vode i obezbeđuje dotok iz Syr Darije za Severni Aral. Ipak, budućnost dotoka vode je neizvesna: Amu Daria i Syr Daria zavise od otapanja glečera u Tianšanu i Pamiru, a klimatske promene prete smanjenjem tog dotoka.

Paradoksalno, vraćanje vode u isušena jezera moglo bi pomoći i u očuvanju glečera, jer bi manje preusmeravanja i bolja uprava vodom smanjili pritisak na izvore.

Širi kontekst

Aral nije jedini primer. Great Salt Lake i Salton Sea u SAD, Kaspijsko more, Lake Urmia u Iranu, Lake Poopó u Boliviji i brojna druga unutrašnja jezera su takođe delimično ili potpuno isušena — i mogu doprinositi globalnim emisijama ugljenika.

Subscribe to ScienceAlert's free fact-checked newsletter

Autori studije napominju da zaštita ugljeničnih rezervi u sedimentima predstavlja novu vrednost koja se može izraziti kroz mehanizme finansiranja zasnovane na ugljiku, otvarajući puteve za ulaganja u rehidrataciju i obnovu ekosistema.

Zaključak

Studija ukazuje na to da ekološki i klimatski benefiti rehidratacije Aralskog basena prelaze lokalni nivo: zaustavljanje daljih emisija iz sedimenata može imati globalne posledice, a finansijski instrumenti zasnovani na ugljeniku mogu pomoći da se takvi projekti realizuju.

Studija objavljena u časopisu Science. Autori originalnog teksta i uređivači navedeni su u izvornoj objavi.