Otkriven Pod i Bima Velike Sinagoge u Vilnjusu — Sporovi O Budućnosti Jevrejskog Nasleđa

Arheološka iskopavanja u centru Vilnjusa otkrila su ceo pod i bimu Velike sinagoge iz 17. veka, otkrivši predmete i tragove Šulhofa — kompleksa koji je nekada predstavljao srce jevrejskog života u gradu poznatom kao "Jerusalim severa".

Šta je pronađeno

Tim koji vodi izraelski arheolog Jon Seligman od 2015. godine u nekoliko faza je otkopao glavni prostor sinagoge i prateće artefakte: polirani i šareni pod sa geometrijskim ornamentima, celu bimu (prazničnu govornicu), pločicu sa Deset zapovesti, fragmente tanjira za pasahu, posudu za gefilte fish i nekoliko pločica sa imenima donatora.

Fragments of a gefilte fish dish and a Passover plate that were found at the Great Synagogue excavation site. (Shira Li Bartov) (credit: Shira Li Bartov/JTA)

Značaj nalaza

Velika sinagoga bila je jedno od najvažnijih verskih, kulturnih i intelektualnih središta istočnoevropskih Jevreja. Pre Drugog svetskog rata u Vilnjusu je bilo više od 100 sinagoga, a oko 40% stanovništva bilo je jevrejsko; posle Holokausta i decenija sovjetske vlasti zajednica je drastično opala. Otkrivanje ovih ostataka vraća materijalni trag tog bogatog nasleđa i otvara pitanja o njegovom očuvanju.

Kontroverze i planovi

Glavno predstavničko telo litvanske jevrejske zajednice, koje vodi Faina Kukliansky, planira da izgradi novi Jevrejski zajednički centar iznad iskopa. Plan uključuje mogućnost da posetioci vide pod kroz stakleni sloj ili izložbu u nivou podruma, dok bi u gornjim delovima objekta bili kulturni i obrazovni programi.

Jon Seligman, the archaeologist leading the excavation of the Great Synagogue, stands on the bimah of what had been, before its destruction by the Nazis and Soviets, one of the most important religious, cultural and intellectual hubs for Lithuanian Jews. (Shira Li Bartov) (credit: Shira Li Bartov/JTA)

"Veoma je značajno da na mestu gde je stajala sinagoga, živi jevrejski život bude intenzivan", rekla je Kukliansky.

Međutim, taj predlog izaziva oštre podele unutar male litvanske jevrejske zajednice. Neki ortodoksni predstavnici, među njima rabin Sholom Ber Krinsky iz pokreta Chabad‑Lubavitch, tvrde da mesto treba ostati versko ili da se sinagoga obnovi kao kuća bogosluženja, jer "svetost mesta", kako navode, traje i nakon rušenja objekta. S druge strane, istoričari i aktivisti poput Dovida Katza ili Anne Avidan pozivaju na konsultacije i šire javne sadržaje — od arheološkog muzeja do centra za toleranciju i edukaciju koji bi uključio i nejevrejske posetioce.

"Sinagoga je versko mesto i verski vođe danas moraju biti konsultovani o tome šta će zameniti Veliku sinagogu", rekao je Dovid Katz.

Novac i restitucija

Rasprave su dodatno zaoštrile pitanja raspodele restitucijskih sredstava. Prema zakonodavstvu iz 2022. godine, Good Will Foundation je isplatila oko 9 miliona dolara pojedinačnim preživelim i naslednicima za privatne zahteve, dok je oko 40 miliona dolara namenjeno zajedničkim projektima — među kojima su i inicijative za očuvanje kulturnog nasleđa i izgradnju centra.

Širi kontekst

Otkriveni predmeti i arhitektonski detalji podsećaju na multistrukturalnu prirodu predratnog jevrejskog Vilnjusa: od ultraortodoksnih do potpuno sekularnih zajednica, od religioznih škola do bunkera književnosti i nauke na jidišu i hebrejskom. Budućnost lokacije danas postavlja pitanje kako najbolje pomiriti poštovanje istorije, vjersku osetljivost i javnu dostupnost mesta.

Arheološki radovi, diskusije i planovi za budućnost mesto čine važnim poljem sećanja i identiteta — ne samo za jevrejsku manjinu u Litvaniji, već i za širu javnost zainteresovanu za evropsko kulturno nasleđe.