Wounaan u borbi protiv ilegalne seče: članak opisuje kako je potražnja za kokobolom dovela do nasilja, razaranja šuma i ugrožavanja vrste. Predstavlja novu knjigu i istraživački projekat koji koprodukuju Wounaan zajednice i akademski saradnici, naglašavajući suverenitet podataka, poštovanje ancestralne mudrosti i multimedijalne resurse za očuvanje kulture i jezika. Projekat povezuje lokalni otpor sa globalnim ekonomskim i kolonijalnim silama i predlaže inkluzivna rešenja za budućnost.
Wounaan Protiv Nezakonite Seče Kokobola: Otpor, Mudrost i Suverenitet Podataka
Cut rosewood logs sit in a large pile. These logs, the exact species of which are unknown, are in Madagascar, one of the hot spots of global rosewood trade.Maky via Wikimedia Commons
Za milenijume su Wounaan, narod koji živi u delovima današnje Paname i Kolumbije, precizno oblikovali drvo u ceremonijalne predmete, instrumente i umetnička dela. Posebno cenjen je kokobolo (Dalbergia retusa) — gusto, sjajno i često crvenkasto drvo koje Wounaan koriste za štapove, rezbarije i predmete velike kulturne važnosti.
Rosewood is popular because of its intense color and fine texture. This sample is cocobolo rosewood.Pommeroys via Wikimedia Commons,CC BY-SA
Rast potražnje, ilegalna seča i posledice
Početkom 2010‑ih globalna tražnja za ruzovim (rosewood) vrstama premašila je legalnu ponudu. Drvo je postalo vredna investicija, naročito tokom graditeljskog buma u Kini, i cenjeno je kao ton‑wood za muzičke instrumente. Do 2012. vrednost kokobola u Kini je premašila 13.000 USD po kubnom metru, a u narednim godinama cena je dodatno porasla.
Chairs made of rosewood were popular in China as far back as the 1600s.Cleveland Museum of Art via Flickr
Godine 2011. u zrelim šumama istočne Paname počeli su masovni ilegalni poseci. Većina Wounaan i mnogi Emberá ljudi nemaju formalna vlasnička prava na šumska zemljišta koja koriste generacijama. Kada su ilegalni drvosječe počeli da upadaju na teritorije, izabrane vlasti zajednica podnele su pravne prijave i zatražile podršku medija i javnosti.
An effort to provide 'traceability' by physical tags with barcodes – allowing harvesters, regulators and customers to track logs – never really worked to prevent illegal logging in Panama.AP Photo/Arnulfo Franco
Tokom početne sezone izbila je tromesečna blokada: jedan drvosječa je ubio izabranog tradicionalnog vođu hapk'ʌʌn Aquilino Opua Puchicama; u odgovoru je ubijen i drvosječa Ezequiel Batista. Wounaan su shvatili da su neki napadači spremni da ubiju zbog kokobola.
Ilegalna seča bila je intenzivna naredne četiri godine: 2014. Panama je bila 16. po veličini dobavljač ruzovog drveta Kini, izvozeći robe u vrednosti od oko 55,5 miliona USD. Pre buma, kokobolo je bio ocenjen kao "ranjiv" od strane IUCN; do 2019. vrste Dalbergia retusa dodeljen je status "kritično ugroženo".
A composite image shows the authors and contributors to the project and its book.Digital composition of author and contributor photos by Mavila Trujillo,CC BY-ND
Suočavanje, strategije i neuspeh jednostavnih rešenja
Pokušaji da se uvede pratljivost pomoću fizičkih etiketa s bar‑kodovima nisu zaustavili ilegalnu seču u Panami. Wounaan zajednice su primenile kombinaciju pravnih postupaka, javnog zagovaranja i lokalne odbrane — od protesta do monitoringa dronovima — kako bi branile svoja prava i teritorije.
Short websites announcing the book in English and Spanish use photos, video, illustration and audio to highlight conviviality. When the website opens, users hear Wounaan flute music of the agouti and the illustrated woman dances. Photos and illustrations of cocobolo rosewood leaves frame the page. Hovering over the ringed kingfisher, top right, plays its call, which communicates that someone is coming to visit.InterwovenRosewood.com by Mavila Trujillo
Koprodukcija istraživanja i prava zajednice
Ova priča je deo saradničkog projekta i novog izdanja knjige Interwoven Rosewood: Collaborative Ecologies, Colonial Entanglements, and Indigenous Resistance, nastalog u partnerstvu Wounaan National Congress (Wounaan Podpa Nʌm Pömaam), Lokalnog Kongresa Wounaan iz Majé zajednice i akademskih saradnika. Projekat ističe:
A two-page spread from the book links news reports, photos and the wider context.University of Arizona Press
- koprodukciju znanja i istraživanja u dogovoru sa zajednicom;
- pravo Wounaan na "data sovereignty" — kontrolu nad prikupljenim podacima;
- poštovanje ancestralne mudrosti, jezika i praksi pri predstavljanju nalaza.
Ancestralna mudrost, jezik i konvivijalnost
Wounaan pristupi znanju naglašavaju učenje kroz telo, iskustvo i višesenzorne prakse — muziku, ples, miris, dodir i vid. Ancestralne priče i metafore, kao što je spirala u pletenju korpi, osvetljavaju kako prošlost ostavlja aktivan trag u sadašnjosti i budućnosti. Jezik Wounaan meu naglašava radnju i promenu; zato tim vodi računa o preciznim prevodima (npr. "tradicionalni doktor" umesto "šaman").
Multimedijalni pristup i budući koraci
Autori i saradnici razvijaju špansko izdanje knjige, kraću verziju sa poglavljima koje su napisali Wounaan autori, analizu govornog materijala na Wounaan meu i multimedijalni sajt namenjen školama Wounaan. Dizajn sadržaja uključuje ilustracije, audio, video i interaktivne elemente koji ističu kulturnu konvivijalnost i ekološke veze (npr. muzika i animacije agutija koji raspršuje seme).
Značaj za širu javnost
Ova priča povezuje lokalni otpor i globalne ekonomije: pokazuje kako potražnja na međunarodnom tržištu utiče na živote i biodiverzitet, ali i kako zajednice primenjuju pravne, tehnološke i kulturne strategije da sačuvaju svoje resurse i znanje. Projekat je primer etičkog, uključivog istraživanja koje priznaje prava i perspektive autohtonih naroda.
Autori: Julie Velásquez Runk (Wake Forest University; Smithsonian Institution; University of Michigan), Chenier Carpio Opua (Wounaan National Congress) i Doris Cheucarama Membache.
Pomozite nam da budemo bolji.
