70 godina od Ženske šetnje 1956: Nasleđe hrabrosti i borba koja se nije završila

Johannesburg obeležava 70 godina od Ženske šetnje 9. avgusta 1956. godine, kada je oko 20.000 žena svih rasa marširalo do Pretorije u protestu protiv aparthejdskih propisa koji su crnim ženama nametali obavezu nošenja propusnica i ograničavali njihovo kretanje. Taj čin kolektivne hrabrosti postao je simbol otpora protiv rasne diskriminacije i vlasti bele manjine.

Nolubabalo Memese speaks during an interview while standing against a pillar inside a Women's Jail, a museum that stands near the Constitutional Court, in Johannesburg, South Africa, Wednesday, July 22, 2026. (AP Photo/Themba Hadebe)(AP Photo/Themba Hadebe)

Sećanje, simbolika i mesto sećanja

Danas, na mestu nekadašnjeg Ženskog zatvora na grebenu sa pogledom na centar Johannesburga, stoji muzej pored Ustavnog suda. Muzej čuva priče ne samo poznatih liderki iz antiratne borbe, poput Winnie Madikizela-Mandela i Albertine Sisulu, već i hiljada običnih žena čiji doprinos često ostaje izvan istorijskih udžbenika. Nolubabalo Memese iz Constitution Hilla podseća da su zatvor i uslovi u njemu bili osmišljeni da slome, poniže i dehumanizuju zatvorenice, a crnim ženama su uskraćivani čak i osnovni higijenski proizvodi.

Kgothatso Montjane, a South African Paralympic wheelchair tennis champion, watches the ball after playing a return shot during practice in Pretoria, South Africa, Saturday, Aug. 1, 2026. (AP Photo/Themba Hadebe)(AP Photo/Themba Hadebe)

Šta je osvojeno, a šta je ostalo nerazrešeno

Iako je aparthejd formalno okončan 1994. i danas postoje žene koje postižu međunarodne sportske i profesionalne uspehe, mnoge južnoafričke žene i dalje se suočavaju sa ozbiljnim izazovima. Studija podržana od UN Women iz 2024. pokazuje da je više od jedne od tri žene u Južnoj Africi doživelo fizičko ili seksualno nasilje tokom života. Vlada takođe beleži da su žene češće nezaposlene, nose veći teret neplaćenog kućnog i porodičnog rada i slabije su zastupljene na rukovodećim položajima.

Kgothatso Montjane, a South African Paralympic wheelchair tennis champion, plays a return shot during practice in Pretoria, South Africa, Saturday, Aug. 1, 2026. (AP Photo/Themba Hadebe)(AP Photo/Themba Hadebe)

'Bile smo obične žene koje su verovale da možemo da napravimo promenu. Jednostavno smo verovale da je to ispravno,'

podseća Ramnie Dinat, koja je kao tinejdžerka učestvovala u maršu 1956. Njene reči povezuju se s opomenom muzeja: 'Koristimo cigle prošlosti da gradimo našu budućnost' — i podsećaju da zaborav može dovesti do ponavljanja grešaka.

Names of former prisoners are displayed at Women's Jail, a museum that stands near the Constitutional Court, in Johannesburg, South Africa, Wednesday, July 22, 2026. (AP Photo/Themba Hadebe)(AP Photo/Themba Hadebe)

Rodno zasnovano nasilje i ekonomske barijere

Nolubabalo Memese konstatuje da danas postoji 'druga zver' koja ograničava slobodu kretanja i ekonomsko učešće žena — rodno zasnovano nasilje i kriminal. Primeri iz svakodnevnog života, kao što je strah da se trči u ranim jutarnjim satima zbog nesigurnosti, pokazuju kako nasilje i strah i dalje ograničavaju ličnu slobodu.

Paralimpijska teniserka Kgothatso Montjane, koja je 2024. osvojila titulu u dublu na Vimbldonu i postala prva crna Južnoafrikanka koja je igrala na sva četiri Grend slema, ističe i strukturne barijere: finansijski troškovi i pristup resursima i dalje određuju ko može da uđe u elitni sport.

Poruka za buduće generacije

Sećanje na Žensku šetnju ne služi samo kao istorijska retrospektiva, već i kao poziv na nastavak borbe protiv nejednakosti. Glasovi preživelih, aktivistica i savremenih liderki upućuju poruku da svaka generacija mora da prepozna svoje izazove i odluči da li će stati za ono što je ispravno.

Zaključak: Ženska šetnja 1956. ostaje ključni momenat u južnoafričkoj istoriji i simbol hrabrosti, ali puna sloboda — oslobođena straha od nasilja, siromaštva i sistemskih prepreka — ostaje cilj koji još treba ostvariti.