Sažetak: Kina brzo razvija lunarna sredstva — od orbitalne stanice Tiangong do misija Chang'e i cilja za trajno naselje do 2040. Južni pol Meseca postao je ključan zbog mogućeg vodenog leda koji bi mogao omogućiti gorivo, vodu i kiseonik za ljudska naselja. SAD odgovara programom Artemis i partnerstvima sa privatnim kompanijama, ali postoje pravne praznine i geopolitika koja komplikuju buduća pravila korišćenja resursa.
Kina i Mesec: Zašto plan za trajno naselje do 2040. zabrinjava SAD
A lunar lander is seen at a test site in Huailai county, in China's Hebei province, in 2025. - Xinhua/Shutterstock
Kina ubrzano jača svoje svemirske kapacitete i postavlja ambiciozne ciljeve koji su preokrenuli pažnju svetske javnosti i političara u Vašingtonu. Dok Peking najavljuje dugoročne planove — uključujući izgradnju trajnog naselja na Mesecu do 2040. — SAD intenzivno radi na programu Artemis i oslanja se na privatne kompanije da obezbede sledeću generaciju lunarnih landera.
Šta Kina radi
U poslednjih pet godina Kina je lansirala orbitalnu stanicu Tiangong i vratila prve uzorke tla sa dalje, tamne strane Meseca. Sledeći korak je ambiciozna misija Chang'e-7, koja bi mogla biti lansirana uskoro i koja planira da kombinuje orbiter, lander, rover i mobilni "hopper" u cilju detaljnog proučavanja južnog pola Meseca, uključujući i direktno bušenje i analizu vodenog leda.
„Ako se lunarni vodeni led uspešno pronađe, to bi značajno smanjilo troškove i vreme potrebno za dopremanje vode sa Zemlje, olakšavajući uspostavljanje ljudske baze...“, rekao je Tang Yuhua, zamenik glavnog projektanta misije Chang'e-7.
Zašto je južni pol Meseca u fokusu
Južni pol je prioritet zato što tamo naučnici očekuju prisustvo vodnog leda u senkama kratera. Taj led može da se preradi u pijaću vodu, kiseonik za disanje i raketno gorivo — resurse koji drastično smanjuju logistički teret i troškove stalnog prisustva ljudi na Mesecu.
Američki pristup: privatni sektor i Artemis
SAD se okreću partnerstvu sa privatnim kompanijama. NASA finansira i ugovara landere komercijalnih partnera, kao što je lander Griffin koji razvija Astrobotic i koji je planiran za krajem 2026. Istovremeno kompanije poput SpaceX-a i Blue Origina razvijaju sisteme koji bi mogli omogućiti spuštanje ljudi na površinu Meseca, ali ti sistemi zahtevaju složene procedure — npr. dopunjavanje goriva u orbiti — koje još nisu testirane u praksi.
Kineski model: centralizovano i dugoročno planiranje
Kina koristi centralizovani, dugoročno orijentisan pristup s kontinuiranim ulaganjima i državnim prioritetima. Kineski plan za slanje ljudi na Mesec predviđa jednostavniju arhitekturu lansiranja (dva lansiranja za kapsulu i lander koja bi se spojila u orbiti) i rad na komponentama poput lunarnog landera Lanyue i teškog raketnog nosača Long March 10.
Pravni i geopolitički izazovi
Trenutna međunarodna pravna kola, pre svega Ugovor o svemiru iz 1967. godine, zabranjuju teritorijalno prisvajanje nebeskih tela, ali ostavljaju upitnicima oblasti kao što su iskorišćavanje resursa i uspostavljanje "bezbednosnih zona". SAD je kroz Artemis Accords pokušala da kodifikuje pravila koja podržavaju komercijalnu eksploataciju, a 70 država je pristalo na te principe. Kina i neki njeni saveznici nisu potpisnici, što doprinosi geopolitičkoj napetosti.
Mogućnosti saradnje i rizici
Iako rivalstvo podseća na hladnoratovsku dinamiku, stručnjaci upozoravaju da samo jedno sletanje ne znači trajnu dominaciju. Dugoročni izazovi — izgradnja energetskih sistema, snabdevanje, upravljanje resursima i regulativa — favorizuju saradnju ili bar koegzistenciju normi. S druge strane, nejasan međunarodni okvir može dovesti do napetosti ako države počnu da postavljaju isključiva pravila i "bezbednosne zone" oko ključnih lokacija.
Šta možemo očekivati u narednim godinama
Očekuje se talas robotskih misija na južni pol u kratkom roku i pokušaji da se utvrdi dostupnost vodenog leda. Ako potvrda leda uspe, to će ubrzati planove za trajno prisustvo. U narednoj deceniji ključno će biti tehnološko savladavanje orbitalnog dopunjavanja goriva, razvoj nuklearnih izvora snage u svemiru i uspostavljanje međunarodnih pravila koja regulišu eksploataciju resursa.
Zaključak: Konkurencija između SAD i Kine o pitanju Meseca podiže geopolitičke i pravne izazove, ali takođe otvara prostor za nova tehnološka rešenja i potencijalnu međunarodnu saradnju u upravljanju zajedničkim svemirskim resursima.
At a shopping mall in Beijing, a giant screen shows taikonauts saluting inside the Tianhe core module of China's space station in 2021. - Thomas Peter/Reuters
The moon rises in the sky on night of the Mid-Autumn Festival in September 2024 in Nanjing, in China's Jiangsu province. - Yang Bo/China News Service/VCG/Getty Images
Zhang Jingbo (third from left), spokesperson for the China Manned Space Program, poses with staff members at the Jiuquan Satellite Launch Centre in China's Gansu province in 2025. - Hector Retamal/AFP/Getty Images
This artist's concept shows Blue Origin's Blue Moon landing system on the moon. - NASA
This artist's rendering depicts NASA's Orion spacecraft docking with a test version of SpaceX's Starship human landing system during the upcoming Artemis III mission in low-Earth orbit. - SpaceX/NASA
A Long March-10B carrier rocket blasts off from the Hainan commercial spacecraft launch site in Wenchang, in China's Hainan province, in July. - Meng Zhongde/Xinhua News Agency/Getty Images
A lunar lander's successful trial in 2025 for extraterrestrial landing and takeoff at a site in Huailai county, in Hebei province, marks a key step in the development of China's lunar exploration program. - Xinhua/Shutterstock
Visitors look at a scale model of the International Lunar Research Station at China's pavilion during the 8th International Import Expo in Shanghai in 2025. - Hector Retamal/AFP/Getty Images
Swiss Federal Councillor Guy Parmelin (right) signs the Artemis Accords beside then-NASA Administrator Bill Nelson during a ceremony at NASA headquarters in Washington, DC, in 2024. - Michael Reynolds/EPA-EFE/Shutterstock
This artist's concept depicts astronauts at work on a lunar base. - NASA
The Artemis II crew photographed the moon and Earth during a lunar flyby mission in April. - NASA
Pomozite nam da budemo bolji.
