Članak prikazuje kako su maslinovo ulje i nafta u različitim epohama oblikovale kulturu, ekonomiju i politiku Bliskog istoka. Maslinovo ulje je vekovima bilo obnovljivi, višenamenski resurs — od ishrane i medicine do svetih obreda i trgovine. Sa industrijskom revolucijom i otkrićima nafte u XX veku, energija iznaftnih izvora postala je ključ geopolitike, trgovine i državne moći. Promena od agrarnog do energetskog modela oslikava velike tehnološke i političke transformacije.
Nekada maslinjaci, danas naftna polja: Kako su „ulja“ oblikovala Bliski istok i svet
(Deaconbrown/Dreamstime.com)
Maslinovo ulje i nafta — dva različita "ulja" koja su u različitim epohama oblikovala društva, ekonomije i moć na Bliskom istoku. Dok je jedno vekovima gradilo kulturu, veru i lokalnu privredu, drugo je u XX veku postalo pokretač globalne politike i ekonomije.
Od bitumena do industrijske nafte
Nafta u modernom obliku otkrivena je 27. avgusta 1859. u Titusvilleu u saveznoj državi Pennsylvania, kada je Edwin Drake izveo prvo komercijalno bušenje. U Iranu su naftna ležišta potvrđena 1908. godine, u Iraku su otkrića počela tokom 1920-ih, a u Saudijskoj Arabiji veći nalazi datiraju iz 1930-ih.
Međutim, tragovi bitumena — guste, katranaste supstance koja je u antičko doba curila iz zemlje — poznati su još iz ranih civilizacija. Bitumen se nije koristio kao gorivo za vozila, već kao zaptivni materijal i izolator; drevni Feničani su, na primer, oblagali trupa svojih brodova radi vodonepropusnosti.
Maslinovo ulje: energetski, verski i privredni stub
Pre nego što je nafta postala simbol moći u regionu, maslinovo ulje je bilo nezamenljivo. Kao obnovljivi resurs, služilo je za ishranu, medicinu, podmazivanje i osvetljenje, ali i za verske obrede. Ulje se dobro čuvalo i prenosilo — skladištilo se u velikim amforama koje su nosile pečat proizvođača, a brodske instalacije su sprečavale njihovo prevrtanje tokom plovidbe.
Vlasništvo nad maslinjacima donosilo je sezonski prihod i često predstavljalo generacijsko bogatstvo koje se prenosilo s kolena na koleno. Arheološki nalazi pokazuju postojanje velikih presa i skladišta amfora, što potvrđuje da je prerada maslina u nekim periodima imala karakter industrijske proizvodnje.
Verski i kulturni značaj
Maslinovo ulje često je isticano u svetim tekstovima: u Bibliji se pominje u Izlasku (27:20; 30:22) i u Levitiku (24:2), dok islamski tekstovi slave "blagosloveno drvo masline" i njegovu simboliku svetlosti (poznati "Stih o svetlosti"). U hrišćanstvu pomazivanje uljem (od grčke reči "christos") ima centralno značenje.
Prelaz ka nafti: ekonomija i geopolitika
Sa razvojem industrije i motorizacije, nafta je postala ključni resurs — ne samo izvor bogatstva, već i instrument moći. Kontrola nad naftnim poljima, morskim putevima i rafinerijama preoblikovala je međunarodne odnose. Danas su, prema dostupnim podacima, najveći proizvođači nafte Sjedinjene Države, zatim Rusija, a potom Saudijska Arabija.
Preduzeća iz ere naftne ekspanzije, poput kompanija povezanih sa nasleđem Rockefellera (Standard Oil of California i druge), bila su među prvima koja su potpisivala ugovore i obezbeđivala pravo bušenja u regionu, što je dodatno učvrstilo prelazak političke i ekonomske dominacije sa agrarnog na energetski model.
Zaključak
Promena od maslinjaka ka naftnim poljima ilustracija je šire transformacije: prelazak od lokalnih agrarnih ekonomija i kulturnih praksi ka globalnim industrijama koje upravljaju trgovinom, politikom i bezbednošću. I jedno i drugo "ulje" ostavilo je trajan trag na pejzažu, društvu i istoriji Bliskog istoka.
Micah D. Halpern — kolumnista i komentator društvenih i političkih pitanja.
Izvor: prilagođeno iz originala i prevedeno za srpskog čitaoca.
Pomozite nam da budemo bolji.
