Sukobi na granici Tadžikistan–Avganistan: Zašto utiču na Kinu i stabilnost regiona

Napetosti duž granice između Tadžikistana i Avganistana eskaliraju nakon niza oružanih upada i razmene vatre tokom novembra i decembra, što je dodatno zaoštrilo odnose Dušanbea i talibanske vlasti u Kabulu. Među poginulima su i kineski državljani zaposleni u rudarskim i infrastrukturnim projektima u pograničnim oblastima.

Workers of Talco Gold, a joint Tajik-Chinese mining firm, speak in front of a poster of Chinese President Xi Jinping and Tajik President Emomali Rahmon at the Saritag antimony mine in western Tajikistan [File: AFP]

Šta se dogodilo

Tadžikistanske vlasti navode da su u više incidenata, od kojih su poslednji zabeleženi u distriktu Šamsiddin Šohin, ubijene više od dvanaest osoba, uključujući napadače i pripadnike bezbednosnih snaga. U jednom sukobu zvaničnici su saopštili da je zaplenjeno naoružanje i eksploziv, među kojim su bile M-16 puške, Kalašnjikov, pištolji sa prigušivačima, ručne bombe i noćni nišan.

Taliban members participate in a rally to mark the third anniversary of the Taliban’s seizure of Kabul in the Afghan capital on August 14, 2024. [Sayed Hassib/Reuters]

Cilj napada i posledice po Kinu

Napadi su, prema Tadžikistanu, delimično potekli iz sela u avganistanskoj provinciji Badakšan. Dva od napada u poslednjoj nedelji novembra ciljano su pogodila kineske kompanije: privatnu rudarsku firmu Shohin SM (napad dronom sa eksplozivom) i radnike državne kompanije China Road and Bridge Corporation, pri čemu su život izgubili pripadnici kineskog osoblja. Zbog toga je kineska ambasada u Dušanbeu izdala savet o evakuaciji radnika iz pograničnih područja i zatražila od tadžikanskih vlasti hitne mere zaštite.

Afghans travel along a border road as seen from Tajikistan’s Darvoz district [File: Amir Isaev/AFP]

Ko bi mogao stajati iza napada

Iako napadači nisu zvanično identifikovani, analitičari ukazuju na obeležja delovanja ISKP (Islamske države – provincija Hurasan), čija je strategija u prošlosti uključivala napade na strane mete da bi se diskreditovalo talibansko rukovodstvo. Ujedinjene nacije i drugi izveštaji beleže prisustvo više oružanih grupa u Avganistanu, uključujući ISKP, Tehrik‑e‑Taliban Pakistan i grupe povezane sa Al‑Kaidom.

Afghanistan’s Taliban Foreign Minister Amir Khan Muttaqi called his Tajik counterpart early this month to express regret about the attacks on Chinese nationals and say his government was prepared to boost cooperation between their border forces [Anushree Fadnavis/Reuters]

Odgovori vlasti i diplomatski tok

Tadžikistan je optužio talibansku vladu za neispunjavanje obaveza u obezbeđivanju granice i tražio izvinjenje i konkretne mere. Talibani su u odgovorima najavili saradnju i ponavljali da ne žele da se Avganistan koristi kao baza za napade na susede, dok je talibanski ministar unutrašnjih poslova Siradžudin Hakani istakao posvećenost sporazumu iz Dohe i spremnost na dijalog.

Širi regionalni kontekst

Granica Tadžikistan–Avganistan prati tok reke Panj i duga je oko 1.340 km, dok Tadžikistan i Kina dele granicu dugu oko 477 km kroz Pamirske planine. Region je već suočen sa problemom krijumčarenja droge – heroin i metamfetamin često prolaze kroz te rute ka Centralnoj Aziji, Rusiji i Evropi. Takođe, Badakšan ima specifične ekonomske izazove: zabrana uzgoja maka koju sprovode talibani nailazi na otpor seljaka, jer je maka često jedini održiv izvor prihoda u planinskim oblastima.

Zašto je ovo važno za čitaoca

Rastuća učestalost incidenata otvara pitanja o sposobnosti talibana da kontrolišu teritoriju i štite strane investicije, što ima implikacije po bezbednost regiona i međunarodne ekonomske interese (posebno kineske). Eventualna eskalacija mogla bi destabilizovati susedne zemlje i uticati na bezbednosnu situaciju širom Centralne Azije.

Situacija ostaje fluidna: diplomatske kontakte i posredništva su u toku, ali je ključna transparentnost u istrazi napada i brza saradnja između Dušanbea, Kabula i međunarodnih partnera kako bi se sprečile dalje žrtve.