Annie Jacobsen u knjizi Operation Paperclip razotkriva tajnu kampanju SAD nakon Drugog svetskog rata kojom su dovedeni nemački naučnici, uključujući ključne ličnosti raketnog programa. Mnogi su bili povezani sa prisilnim radom i smrtonosnim eksperimentima u logorima, a njihovo znanje preusmereno je u američke vojne i tehnološke programe. Jacobsen koristi deklasifikovane dokumente i intervjue kako bi osvetlila moralne dileme i dugoročne posledice tih odluka.
Kako su SAD iskoristile nacističke naučnike: Priča o Operation Paperclip
Wernher von Braun (second from right) was a Nazi physicist who later joined Nasa as a rocket scientist. (Pictured with members of the Army Ballistic Missile Agency in 1958) - Phil Burchman/Getty Images
Priču o tome najbolje ilustruje anegdota o Wernheru von Braunu: navodno je jednom besno napustio konferenciju za štampu kada ga je novinar upitao da li može da garantuje da će Saturn V, koji je trebalo da bude lansiran narednog dana, "ne sleti na London". Iako je ta priča najverovatnije apokrifna, ona odražava surovu istinu — von Braun je bio ključni inženjer nacističkog raketnog programa i kasnije jedan od najprepoznatljivijih lica američkog svemirskog programa.
Operacija Paperclip: cilj i kontroveze
Nakon Drugog svetskog rata Sjedinjene Države su pokrenule operaciju poznatu kao Operation Paperclip — tajnu kampanju regrutovanja nemačkih naučnika i inženjera kako bi se iskoristilo njihovo znanje i istovremeno sprečilo da ono dospe u ruke Sovjetskog Saveza. U praksi je to značilo preuzimanje stručnjaka iz različitih oblasti, od raketne tehnike do hemije i medicine, često uz prikrivanje njihove uloge u nacističkom sistemu.
Von Braun had been an ardent Nazi and designed the V-1 and V-2 rockets that targeted London in the Second World War - Bachrach/Getty Images
Tehnička prednost i moralna cena
Mnogi od dovedenih stručnjaka bili su povezani sa projektnim centrima u kojima su korišćeni prisilni rad i eksperimenti nad zatvorenicima iz logora kao što su Aušvic, Dahau i Buchenwald. Najpoznatiji je primer Wernhera von Brauna, koji je bio ključan u razvoju balističke V‑2 rakete, čija je proizvodnja u pogonima poput Mittelwerka bila zasnovana na prinudnom radu i teškim uslovima koji su doveli do velikog broja smrtnih slučajeva.
Primena znanja u američkim programima
Operation Paperclip nije bila ograničena na kosmičke programe. Nekoliko primera osvetljava širinu primene:
Original members of the first department of space medicine (L-R): Fritz Haber, Konrad JK Buettner, Hubertus Strughold and Heinz Haber - Bettmann
IG Farben i nervni gasovi: Bivši istraživači iz kompanije IG Farben angažovani su kako bi pomogli u proizvodnji sarina i tabuna za američke zalihe nervnih gasova.
Medicinski eksperimenti i karijere: Neki naučnici povezani sa smrtonosnim eksperimentima u logorima, poput Huberta Strugholda i Theodora Benzingera, nastavili su karijere u SAD, ponekad uz priznanja i nagrade.
Biološko i psihokemijsko istraživanje: Neki pokušaji "humanizacije" ili redefinisanja životno opasnih istraživanja doveli su do eksperimenata koji su kasnije uticali na studije o psihološkoj kontroli i programu CIA-e vezanom za halucinogene i pranje mozga.
Reakcije, razotkrivanja i posledice
Tokom šezdesetih i kasnije decenija, informacije o Operation Paperclip i ulozi dovedenih naučnika počele su da izlaze na videlo zahvaljujući novinarskim istragama i deklasifikovanim dokumentima. Annie Jacobsen u knjizi Operation Paperclip dopunjuje priču novim arhivama, pismima i razgovorima sa porodicama uključenih, ističući etičke dileme: da li je opravdano koristiti znanje stečeno kroz zločine protiv čovečnosti radi tehnološkog napretka i nacionalne bezbednosti?
Zatvaranje poglavlja?
Zvanično, američka politika prema otvorenim istraživanjima biološkog i hemijskog ratovanja menja se tokom vremena; predsednik Richard Nixon je 1969. naredio prestanak određenih istraživanja. Ipak, debata o tome kako se društvo nosi sa nasleđem takvih naučnika, i danas ostaje relevantna — od pitanja priznanja i nagrada do učinka na razvoj vojne i civilne tehnologije.
Zaključak: Jacobsenina knjiga ne nudi lake odgovore, ali jasno pokazuje kako su hladnoratovski interesi i potreba za tehničkom prednošću često nadjačavali moralne i pravne prigovore. Ovo poglavlje istorije podseća na cenu brzog tehnološkog napretka i važnost transparentnosti i etike u nauci.
Operation Paperclip (Annie Jacobsen) ponovo je objavljena uz dopunjene izvore i kratko nakonigravanje konteksta, što čini ovu temu ponovo aktuelnom i vrednom pažnje čitalaca zainteresovanih za istoriju nauke, etiku i posleratnu politiku.
Pomozite nam da budemo bolji.
