Stručnjaci Preispituju: Da Li Je Kina Zaista Trebala Politiku Jednog Deteta?

Kineska politika jednog deteta, jedno od najoštrijih državnih sredstava za kontrolu nataliteta u savremenoj istoriji, ostavila je duboke i često tragične posledice: prisilne abortuse, masovne sterilizacije i slučajeve zlostavljanja i ubijanja devojčica zbog preferencije muških potomaka.

FILE - A farmer rides past a billboard which promotes China's one-child policy, on the outskirts of a village near Dongying, in Shandong province, Aug. 18, 1997. (AP Photo/Greg Baker, File)(ASSOCIATED PRESS)

Zašto je politika uvedena

Vođe Kine su početkom 1980-ih smatrali da nekontrolisan rast stanovništva preti ekonomskom razvoju i sposobnosti zemlje da prehrani skoro milijardu ljudi. U međunarodnom kontekstu tog vremena, kontrola populacije smatrana je legitimnim odgovorom na zabrinutost zbog ograničenih resursa.

FILE - A Chinese woman plays with her grandchild at the Ritan Park, in Beijing, China on Oct. 31, 2012. (AP Photo/Andy Wong, File)(ASSOCIATED PRESS)

Državna intervenicija i metode

U praksi je politika trajala oko 35 godina i bila je sprovođena kroz visoke kazne za porodice sa više dece, kampanje prisilnih abortusa i sterilizacija. Mei Fong, autorka knjige One Child, ocenila je da je politika imala dramatične i dugoročne demografske posledice: „Teško je pobeći od činjenice da je Kina demografski pucala sebi u kolena.”

FILE - A man holds a child as he walks past a propaganda billboard with the words "practice birth control to benefit the next generation," in the Front Gate area in Peking, China, Feb. 22, 1983. (AP Photo/Liu Heung Shing, File)(ASSOCIATED PRESS)

„Teško je pobeći od činjenice da je Kina demografski pucala sebi u kolena,” rekao je Mei Fong.

Podaci o sterilizacijama

Istraživači beleže nagle promene u broju sterilizacija: Yi Fuxian navodi pad sa oko 1,4 miliona sterilisanih žena i 180.000 muškaraca 2014. na 190.000 žena i 2.600 muškaraca 2020. godine — podatak koji ilustruje koliko je bila široko rasprostranjena praksa dok je politika bila na snazi.

FILE - A Chinese man lifts his child onto his shoulders as they pose for a picture in front of a portrait of late communist leader Mao Zedong in Beijing, China, Jan 6, 2005. (AP Photo/Ng Han Guan, File)(ASSOCIATED PRESS)

Posledice i demografski izazovi

Zvanične statistike pokazuju da je stopa rađanja u Kini početkom poslednje decenije nastavila pad i da je populacija u padu već četvrtu godinu zaredom. Vlasti su zvanično ublažile pravila: 2016. dozvoljeno je dvoje dece po paru, a 2021. granica je podignuta na troje. Ipak, promeniti društvene stavove i ekonomske razloge zbog kojih parovi rađaju manje — teže je nego promeniti zakon.

Rodna neravnoteža i „mali carevi”

Politika je, zbog preferencije muškog potomstva, doprinela rodnoj neravnoteži među generacijama rođenim pod tom politikom. Jedan deo te generacije, često nazvan „mali carevi” zbog pažnje koju su dobijali, sada se suočava sa pritiskom da budu jedini koji finansijski i emotivno podržavaju roditelje i ponekad više generacija starijih članova porodice, što može dovesti do anksioznosti i depresije.

„Mali car u nekom trenutku postaje rob,” navodi Mei Fong, opisujući psihološki i društveni teret koji nosi jedino dete.

Mere države i teškoće okretanja trenda

Da bi podstakla natalitet, vlada je uvela različite mere — od ukidanja poreskih olakšica za kondome do finansijskih podsticaja parovima koji dobiju decu. Međutim, iskustvo drugih zemalja pokazuje da su takve mere često nedovoljne ako se ne rešavaju šire ekonomske i društvene barijere: visoki troškovi stanovanja, obrazovanja i neizvesnost zaposlenja.

Zaključak: Iako je politika jednog deteta formalno ukinuta, njena nasleđa — demografska, društvena i psihološka — biće prisutna decenijama. Rasprava o tome da li su mere bile neophodne podseća na važnost pažljivog vaganja ljudskih prava i dugoročnih posledica javnih politika.