Istok Afrike je bio znatno vlažniji tokom Afričkog vlažnog perioda, ali je stanište postepeno izmenjeno sušenjem. Istraživanje Christophera Scholza pokazuje da su padovi nivoa velikih jezera, posebno Jezera Turkana, smanjili hidrostatički pritisak na koru i ubrzali pomeranje rasjeda u Istočnoafričkom riftu. Taj proces je povezan i sa pojačanom vulkanskom aktivnošću zbog dekompresije mantla, a lokalno ubrzanje razdvajanja ploča iznosi oko 3% u poslednjih 5.000 godina.
Afrika Se Suši — Istok Kontinenta Se Doslovno Cepa
Africa Is Drying Up and Tearing in Two—LiterallyEmad aljumah - Getty Images
Istok Afrike je pre nekoliko hiljada godina bio znatno vlažniji i zeleniji nego danas. Međutim, kako su tokom poslednjih milenijuma nivoi velikih jezera opadali, ovo sušenje ima dalekosežne posledice — ne samo za klimu i ljude već i za samu tektoniku kontinenta.
Od Afričkog vlažnog perioda do suvog pejzaža
U periodu poznatom kao Afrički vlažni period (otprilike od pre 9.600 do pre 5.300 godina) područja koja su danas pustinje bila su prostrane savane pune života. Stenske slikarije u Sahari prikazuju obilje životinja oko reka i ogromnih jezera, a razvijala se i drevna egipatska civilizacija. Zatim je usledilo postepeno isušivanje: jezera su opadala, ljudi i životinje su se selili prema vodenim izvorima, a klimatske promene oblikovale su nove ekosisteme.
Kako niži nivoi voda utiču na rift
Posledice ovog isušivanja dosežu do same geologije kontinenta. Velika jezera — poput Jezera Turkana — leže iznad kompleksnih sistema rasjeda Istočnoafričkog rifa. Velike vodene mase stvaraju hidrostatički pritisak koji delimično prigušuje pomeranja rasjeda u kori; kada se nivo vode smanji, taj pritisak opada, što omogućava brže klizanje i intenzivniju aktivnost rasjeda.
Istraživanje Christophera Scholza
Christopher Scholz, geolog i profesor emeritus sa Columbia University, i njegov tim analizirali su sedimentne jezgre sa dna Jezera Turkana i izvršili računarske simulacije. Jezero Turkana je dugačko oko 250 km, široko oko 30 km i dostiže dubine do oko 120 m (u prošlosti su određeni delovi bili i do ~305 m dublji). Datovanjem sedimenta tim je rekonstruisao pad nivoa vode tokom poslednjih ~10.000 godina i povezao ga sa rastom brzina rasjedanja.
„Ovo je prvo kvantitativno dokazivanje povezanosti između dugoročnih brzina klizanja rasjeda i klimatski uslovljenih promena nivoa jezera u Istočnoafričkom rift sistemu,“ napisali su autori u radu objavljenom u časopisu Nature.
Vulkanska aktivnost i dekompresija mantla
Kako je nivo vode padao, smanjio se pritisak na koru i omotač (mantal) ispod područja poput južnog basena Turkane. Ta dekompresija omogućila je većem delu mantla da se delimično otopi, što je napunilo magmatske komore i pojačalo vulkansku i seizmičku aktivnost — posebno u području vulkana poznatog kao South Island u jezeru Turkana. Povećan pritisak magme dodatno utiče na naprezanja uz rasjede i ubrzava riftanje.
Koliko brzo se rift širi?
Istok Afrike, odnosno Somalijska tektonska ploča, trenutno se pomera od Nubijske ploče brzinom od oko 6,35 mm godišnje (otprilike četvrt inča). Scholzovi rezultati ukazuju da je lokalno, u području Jezera Turkana, gubitak vode i povezana promena naprezanja povećala godišnju brzinu razdvajanja za približno 3% tokom poslednjih ~5.000 godina.
Šta to znači za budućnost?
Proces riftanja se odvija u geološkim razmerama vremena — konačno odvajanje i formiranje novog okeana moglo bi da se desi tek za milione godina. Ipak, studija ističe da klimatske promene (na primer velike promene u nivou jezera) mogu ubrzati lokalne geološke procese i uticati na stil riftanja — da li će napetost biti pretežno magmatski pogođena ili čistom tektonikom.
Zaključak: Pad nivoa velikih jezera u Istočnoj Africi nije samo ekološki i društveni problem — on menja i način kako se sama Zemljina kora ponaša. Razumevanje veze između klime i tektonike pomaže nam bolje predvideti dugoročne promene u regiji.
Pomozite nam da budemo bolji.
