Sažetak: Iran je izgradio širok ideološki aparat koji kroz škole, džamije, medije i državne institucije promoviše lojalnost režimu. Basij i povezane strukture nude materijalne povlastice u zamenu za podršku, dok zastrašivanje održava kontrolu. Kritičari tvrde da je vera često sredstvo vlasti, a ne krajnja svrha; mnogi Iranci se prilagođavaju spolja iz straha, ali ne veruju u propagandu.
Iran kao ideološka država: vera, strah i povlastice koje održavaju propagandni aparat
Primary school girls in traditional headscarves sit in a classroom, Tehran, Iran, Oct. 1, 1997.(Getty Images)
Kada je Benny Sabti kao dete išao u školu u Iranu, dobio je neobičnu nagradu: persijski prevod Mein Kampfa. Taj detalj, kako Sabti danas, stručnjak za Iran u Institutu za nacionalnu bezbednost (INSS) u Izraelu, ističe, oslikava širi pokušaj klerikalne vlasti da oblikuje politička i verska uverenja mladih generacija.
Preko škola, džamija, državnih institucija, medija i radnih mesta, vlast je izgradila razgranatu ideološku mašineriju čiji je cilj održavanje lojalnosti režimu. Kritičari tvrde da je vera često sredstvo, a ne krajnji cilj — alat kontrole kojim se kombinuju podsticaji i zastrašivanje.
„Vera im je alat. To nije svrha sama po sebi. To je paravan za sprovodjenje kriminalnih radnji,“ kaže Banafsheh Zand, iransko-američka novinarka i urednica Substacka Iran So Far Away.
Kako funkcioniše sistem
Islamska Republika počiva na doktrini velayat-e faqih — vladavini islamskog pravnika — koja centralizuje versku i političku vlast u rukama vrhovnog vođe. U praksi, međutim, kako ističu sagovornici, sistem funkcioniše i kao politički aparat kontrole: kombinacija propagande, materijalnih beneficija i represije.
School children sit together in a classroom while mask-clad and distanced apart from each other, with Iranian national flags on the desk of each, on the first day of school's re-opening, at Nojavanan school in the capital Tehran on Sept. 5, 2020.
Indoktrinacija kroz obrazovanje i versne institucije
Škole su ključna arena indoktrinacije. Nastavni planovi, tvrdi Sabti, prožeti su verskim porukama — od građanskog vaspitanja do istorije i geografije — tako da je gotovo nemoguće razlikovati sekularne predmete od ideologije. Džamije i vođeni molitveni skupovi često prenose poruke usklađene sa državnim interesima.
Propaganda i međunarodni uticaj
Prema opisu, u Iranu funkcioniše mreža državnih tela za propagandu — Sabti pominje oko 16 institucija — koja šire zvanično tumačenje islama i ideale Islamske revolucije. Neke institucije usmerene su i ka inostranstvu: kako je navedeno, postoje programi koji dovode ljude iz Afrike i Južne Amerike u Iran radi verske transformacije i povratnog „izvoza“ ideologije.
Basij i materijalne povlastice
Organizacije povezane sa Iranskom revolucionarnom gardom (IRGC), pre svega milicija Basij, navodno nagrađuju lojalnost ponudom poslova, stanovanja i školovanja. Zand objašnjava: ako si ekonomki ugrožen, ulazak u Basij može doneti značajne beneficije — ali uz obavezu usklađenog ponašanja.
Iranian school girls wearing angel wings hold flags and portraits of Iran's supreme leaders, past and present, as officials and security forces mark the 37th anniversary of the day in 1979 that the father of Iran's Islamic revolution, Ayatollah Ruhollah Khomeini, returned from exile in France, at the shrine built to house his remains on Feb. 1, 2016 south of Tehran, Iran.
Zastrašivanje i licemerje elite
Osim podsticaja, režim održava kontrolu kroz represiju. Zand i Sabti navode primere javnih kazni i atmosfere straha — ljudi se boje policije i prisluškivanja u sopstvenim zajednicama. Istovremeno, ponašanje same elite urušava kredibilitet sistema: deca visokih funkcionera često žive u inostranstvu dok elite uživaju u privilegijama.
Otpor i stvarnost na terenu
Uprkos obimnom aparatu propagande, sagovornici veruju da su mnogi Iranci površno prilagođeni zahtevima režima iz straha, a ne zbog iskrenog ubeđenja. Sabti konstatuje da indoktrinacija tokom godina gubi snagu i da većina javnosti zapravo ne prihvata u potpunosti zvanični narativ. Ipak, režim ostaje na vlasti koristeći kombinaciju novca, oružja i propagande.
Zaključak
Priča o persijskom prevodu Mein Kampfa simbolizuje šire pokušaje oblikovanja svetonazora — mešavinu ideologije, koristi i prinude. Dok kritičari upozoravaju na instrumentalizaciju vere i sistemsku represiju, otpor i ogorčenje unutar društva pokazuju da kontrola nije potpuna i da se kulturni identitet i druga mišljenja i dalje održavaju ispod površine.
Izvori: Intervjui i izjave Bennyja Sabtija (INSS) i Banafsheh Zand za Fox News Digital; analiza razgranatog propagandnog i klijentelističkog aparata u Iranu.
Pomozite nam da budemo bolji.
