LoTSS‑DR3 objavljuje skoro 13,7 miliona radio‑izvora i pokriva 88% severnog neba, zasnovano na oko 13.000 sati posmatranja. Pregled je izveden uz pomoć mreže LOFAR, koja koristi oko 20.000 antena u 52 stanice, a obrada je zahtevala 18,6 PB podataka i preko 20 miliona procesorskih sati. Podaci su javno dostupni i otvaraju širok spektar novih naučnih istraživanja, dok LoTSS služi kao tehnološki prethodnik za SKAO.
Najveća Radio Mapa Neba: LoTSS‑DR3 Otkriva 13,7 Miliona Skrivenih Objekata
A selection of active galaxies with supermassive black holes at their centers, illustrating the variety of shapes that can result from the activity of black holes and their interaction with the environment. (Maya Horton/LoTSS-Team)
Objavljen je treći podatkovni paket iz projekta LOFAR Two‑metre Sky Survey (LoTSS‑DR3) koji otkriva gotovo 13,7 miliona izvora radio-zračenja — svetla koje ljudsko oko bez pomoći ne može da vidi. Podaci menjaju naše viđenje kosmosa jer otkrivaju strukture i procese nevidljive u optičkom spektru.
LoTSS‑DR3 pokriva oko 88% severnog neba i zasnovan je na približno 13.000 sati posmatranja prikupljenih tokom više godina. Pregled je sproveden pomoću mreže LOw Frequency ARray (LOFAR), interferometra sastavljenog od oko 20.000 antena razmeštenih u 52 stanice — 38 u Holandiji i 14 širom drugih evropskih zemalja. Sa bazama raspoređenim na više od 1.000 km, LOFAR može da funkcioniše kao zbir pojedinačnih senzora ili kao jedan ogroman radio‑teleskop veličine Evrope.
Subscribe to ScienceAlert's free fact-checked newsletter
"Ovo izdanje podataka objedinuje više od decenije posmatranja, opsežne obrade podataka i naučnih analiza međunarodnog istraživačkog tima," kaže Timothy Shimwell, vodeći autor studije i astronom u ASTRON‑u i Leidenskom univerzitetu.
Obrada ovog gigantskog skupa podataka bila je izuzetno zahtevna: ukupno 18,6 petabajta podataka i preko 20 miliona procesorskih sati. Kako objašnjava Alexander Drabent, koautor studije i softverski developer za LOFAR, "obim podataka je bio ogroman i zahtevao je kontinuiranu obradu i nadzor tokom mnogih godina." Istraživači su koristili jedan od vodećih evropskih superračunara u Jülich Supercomputing Centre (JSC) u Nemačkoj.
Tehnički, LOFAR ne pravi tipične fotografije noćnog neba. Da bi se dobila jedna konačna slika, potrebno je digitalizovati, prenositi i kombinovati podatke iz desetina hiljada antena — u vršnim momentima do ~13 terabita sirovih podataka u sekundi. Rezultat su slike koje otkrivaju neočekivane detalje: galaksije izobličene moćnim mlazovima iz supermasivnih crnih rupa, sablasne prikaze Andromede i rane faze formiranja zvezda.
The Andromeda Galaxy (M31) looks much different in radio waves, as seen by LOFAR. Most of these radio waves are generated by the supermassiveblack holein its center and from a ring where new stars are forming. Nearly all the other points of light in the image are from distant active supermassiveblack holes. (LOFAR surveys collaboration)
Radio-zračenje pri niskim frekvencijama prodire kroz prašinom zaklonjene regione, pa otkriva fenomene skriven od optičkih instrumenata. LoTSS slike otkrivaju egzoplanete, sudare klastera galaksija, i magnetna polja stvorena u supernovama koja ubrzavaju čestice na energije daleko veće od onih u zemaljskim akceleratorima.
Javni pristup podacima znači da slede talasi novih studija — ranija izdanja LOFAR‑a već su rezultovala iznenađujućim otkrićima. LoTSS‑DR3 služi i kao važan tehnološki i naučni predznak za buduće projekte, pre svega Square Kilometre Array Observatory (SKAO), koji će graditi dve velike mreže teleskopa u Južnoj Africi i Australiji.
Zašto je ovo važno
Ovaj masivan dataset otvara mogućnosti za statističke studije milione izvora, detaljna proučavanja aktivnih galaktičkih jezgara, evolucije galaksija i međugalaktičkog medijuma. Putem javno dostupnih podataka, zajednica astronoma i amatera širom sveta može da traži nepoznate ili retke objekte — od velikih radio‑galaksija do slabih, pomalo čudnih radio‑izvora.
"Za ovaj pregled neba prvi put je bilo neophodno da se tako velike količine podataka skladište, obrađuju i učine dostupnim kao deo astronomskog projekta. LOFAR je tako otvorio put za buduće velike projekte," kaže Cristina Manzano, šefica tehničkih usluga u JSC‑u.
Studija je objavljena u časopisu Astronomy & Astrophysics, a kompletan podatkovni paket LoTSS‑DR3 dostupan je javnosti za dalja istraživanja i analize.
Pomozite nam da budemo bolji.
