Otkriven je najubedljiviji kandidat za "orphan afterglow" — dugoživeći radio-odjek gama-zračnog bljeska čija je energija bila približno jednaka zračenju milijardi zvezda. Signal ASKAP J005512-255834 registrovan je ASKAP radio-teleskopom i trajao je više od 1.000 dana, bez višestrukih flarova. Izvor je lociran u maloj, neregularnoj galaksiji na oko 1,7 milijardi svetlosnih godina, u regionu intenzivne formacije zvezda, što podržava scenarij kolapsa zvezde — iako TDE nije sasvim isključen.
Uhvaćen „odjek“ gigantskog gama‑bljeska — eksplozija energijom jednaka milijardi sunaca otkrivena preko nakonbljeska
A core collapse supernova births a black hole and launches a gamma-ray burst. | Credit: Robert Lea (created with Canva)
Kosmička eksplozija čija je energija bila uporediva sa zračenjem milijardi zvezda protekla je nezapaženo — ali su naučnici kasnije uočili njen odjek: dugotrajan radio-nakonbljesak koji je ostavio trag u okolnom gasu i prašini.
Signal označen kao ASKAP J005512-255834 otkriven je pomoću australijskog radio-teleskopa Australian SKA Pathfinder (ASKAP) u Zapadnoj Australiji i predstavlja, prema istraživačima, najozbiljnijeg kandidata za takozvani orphan afterglow — nakonbljesak gama-zračnog bljeska čiji je usmereni mlaz promašio Zemlju.
Šta su "orphan afterglow" i zašto su važni?
Gama-zračni bljeskovi (GRB) su izuzetno snažne, usmerene eksplozije koje nastaju pri kolapsu vrlo masivnih zvezda ili spajanju kompaktnih objekata. Kada je mlaz okrenut prema nama, zabeleži se kratkotrajni, visokoenergetski bljesak. Ako nije, početni prasak može proći neopaženo, ali interakcija mlaza sa okolnim medijumom ostavlja sporiji, radio-nakonbljesak — "odjek" koji postepeno slabi.
"Ako GRB mlaz nije okrenut prema nama, inicijalni bljesak može ostati neprimećen. Kasnije, dok taj mlaz prodire kroz okolni medijum, možemo videti slabeći nakonbljesak neprimetne početne eksplozije — tzv. 'orphan afterglow'." — Ashna Gulati, Univerzitet u Sidneju.
Karakteristike ASKAP J005512-255834
Tim je ASKAP J005512-255834 izdvojio poređenjem njegove svetlosti, energije i brzine sa poznatim tranzijentima kao što su GRB-ovi, supernove i tidal disruption events (TDE). Ključne osobine ovog signala su:
An illustration of a tidal disruption event in which a black hole rips up and devours a star. | Credit: Carl Knox – OzGrav, ARC Centre of Excellence for Gravitational Wave Discovery, Swinburne University of Technology
- Brzo pojačanje u roku od nekoliko nedelja;
- Dugotrajan radio-nakonbljesak koji se održao više od 1.000 zemaljskih dana dok je postepeno slabio;
- Nema višestrukih flarova niti brze evolucije tipične za mnoge radio-tranzijente, već ponašanje koje podseća na odjek jedne snažne eksplozije.
Gde je eksplozija nastala?
Porijeklo signala locirano je u maloj, svetloj, neregularnoj galaksiji koja se nalazi na udaljenosti od oko 1,7 milijardi svetlosnih godina. Događaj se nije dogodio u centru galaksije, već u gustoj, vancentralkoj zoni intenzivne formacije zvezda — verovatno u sklopu zvezdanog klastera. To umanjuje verovatnoću da je reč o tidal disruption eventu izazvanom supermasivnom crnom rupom u centru galaksije.
Međutim, autori studije podvlače da to ne potpuno isključuje scenario TDE: potencijalno bi u igri mogla biti srednje-masena crna rupa (intermediate-mass black hole) koja bi rastrgla zvezdu izvan galaktičkog centra.
Zašto je ovo otkriće bitno?
ASKAP J005512-255834 predstavlja prvi jasno dokumentovan primer takvog dugoživećeg radio-odjeka i služi kao model za buduće pretrage. Imajući dobro proučen primer, astronomi mogu preciznije selektovati i pratiti slične signale i bolje razumeti učestalost i prirodu neuhvaćenih GRB-ova.
Rad tima objavljen je 17. marta u časopisu The Astrophysical Journal.
Pomozite nam da budemo bolji.
