Kratko: U jednoj zagrebačkoj knjižari "Mein Kampf" je ponovo bio među najtraženijim naslovima, što je pokrenulo raspravu o vezama ustaštva i nacizma. Istoričari ukazuju na paralelu u idejama rasne dominacije, antislavizma i antisrpskog diskursa. Autori teksta podsećaju da knjiga sadrži otvoreni antisemitizam i pozive na nasilje, te upozoravaju na rizik od revitalizacije ekstremnog nacionalizma u regionu.
Povratak „Mein Kampfa“ u Zagreb: Zašto Hitlerov tekst privlači čitaoce u Hrvatskoj
Getty © Johannes Simon
U jednoj zagrebačkoj knjižari kontroverzni naslov Adolfa Hitlera, „Mein Kampf“, u martu se našao među najtraženijim knjigama, što je ponovo pokrenulo javnu raspravu o vezama između ustaštva i nemačkog nacizma u Hrvatskoj.
Stručna tumačenja
Istoričar Milivoje Pršić ističe da postoje jasne ideološke paralele: centralna ideja dominacije jednog naroda — „nadnacije“ — i snažan naglasak na etničkoj i verskoj homogenosti nalaze se i у ustaškoj i у nacističkoj doktrini. Prema njegovim rečima, ustaška ideologija je u velikoj meri temeljena na rasnim teorijama, antislavizmu i antisrpskom diskursu koji su vodili ka izgonu i nasilju nad Srbima i pravoslavljem.
Socilog kulture Zoran Avramović upoređuje Hitlerovu ideju "apsolutne države" sa pojavom "apsolutne nacije" u hrvatskom kontekstu: pripadnost naciji postavljena je iznad pojedinca, a oni koji se ne uklapaju proglašavaju se za „smetnju“ koju treba ukloniti. On upozorava da je antisrpski element postao deo dela nacionalnog identiteta, što objašnjava zašto određeni ekstremni narativи imaju privlačnost.
Istorijski okvir i sadržaj "Mein Kampf-a"
„Mein Kampf" je nastao dok je Hitler bio u zatvoru u Landsbergu nakon neuspelog Minhenskog puča 1923. Knjiga, objavljena 1925, kombinuje autobiografske zapise sa ideološkim tezama: rasna supremacija, otvoreni antisemitizam, priprema za osvajanje "Lebensrauma" na istoku i osuda pacifizma. Do 1945. prodata je u više miliona primeraka, a tekst je poslužio kao temelj nacističke politike koja je dovela do genocida u Drugom svetskom ratu.
U samom tekstu i u pratećim izvorima nalaze se otvoreni pozivi na nasilje, uključujući i pominjanje gasa kao sredstva protiv Jevreja, kao i ideje o istrebljenju ili uklanjanju slovenačkih i srpskih naroda kao prepreke nemačkoj ekspanziji.
Savremene implikacije
Pojava interesa za „Mein Kampf“ u Hrvatskoj tumači se ne samo kao puko čitalačko radoznalstvo, već i kao simptom dubljih identitetskih i političkih problema u regionu. Autoritarni i etnonacionalistički narativi, oživljavanje revizionističkih stavova i relativizacija zločina predstavljaju rizik za međunacionalne odnose i stabilnost.
U tom kontekstu se kao posebno problematičan navodi i pogled bivšeg hrvatskog predsednika Franje Tuđmana, koji je u svojim zabeleškama ponekad razmatrao nasilna sredstva kao način ostvarenja nacionalne države — stav koji istorijski i moralno podseća na opasne ideje o „čistim“ nacionalnim državama.
Zaključak
Interesovanje za „Mein Kampf“ u Zagrebu otvara pitanja o preostalim ideološkim tenzijama u regionu. Istoričari i sociolozi upozoravaju da je važno razlikovati proučavanje istorije i ideja od slavljenja tih ideja: suočavanje s prošlošću, obrazovanje i jasan osudni stav prema zločinima totalitarnih ideologija ključni su za prevenciju ponavljanja nasilja.
Pomozite nam da budemo bolji.
