Kako se zaliv Gökova vratio sa ivice ekološkog kolapsa: priča o čuvarima, obnovi i lionfish delikatesu

Kada more postane uzburkano, čuvar Murat Bağcı posebno pazi. „Upravo je to vrsta vremena koju oni vole; tada nas ne očekuju“, kaže, misleći na ribare koji ilegalno ulaze u zaštićeno morsko područje.

An aerial view shows the marine protected area in the Gulf of Gökova, where rangers patrol the protected waters. Zafer Kizilkaya/dpa

Zaliv Gökova na turskoj egejskoj obali, poznat po selu Akyaka, kite-surferima i bistrim vodama potoka Azmak, jedno je od retkih primera uspešne pomorske obnove u regionu.

A boat belonging to the Mediterranean Conservation Society is moored in the harbour at Akyaka. The rangers go out on patrols every day. Mirjam Schmitt/dpa

Pre pretnje, sada oporavak

Ekosistem je ranije bio blizu kolapsa zbog prekomernog ribolova i klimatskih promena. Prema EU podacima, oko 85% ribljih stokova proučenih u Mediteranu i Crnom moru smatra se prekomerno iskorišćenim. Godine 2010. vlada je proglasila zaliv Gökova prvim morskim zaštićenim područjem u Turskoj, sa zonama u kojima je ribolov zabranjen.

FILE PHOTO - A Lionfish swims at the Two Oceans Aquarium in Cape Town, South Africa (photo dated June 2016). Nic Bothma/EPA/dpa

Uloga lokalne zajednice i čuvara

Ključni doprinos dao je Zafer Kızılkaya i njegova organizacija Mediterranean Conservation Society (AKD). AKD obučava čuvare — često bivše ribare iz okoline — koji patroliraju područjem na površini od 28 km², opremljeni gliserima, nadzornom opremom i bodycam kamerama. Njihova zadaća je monitoring i prijavljivanje prekršaja obalskoj straži koja je, kako kažu čuvari, udaljena 16 nautičkih milja i često angažovana na drugim zadacima.

Ranger Murat Bağcı on a patrol boat belonging to the Mediterranean Conservation Society. Every day, he patrols the marine protected area in Gökova, Turkey. Mirjam Schmitt/dpa

Rezultati obnove

Dosledne mere zaštite dovele su do vidnog oporavka: danas se procenjuje da se oko 73% turskih vrsta riba ponovo može naći u tirkiznim vodama zaliva. AKD-ove ankete ukazuju da se biodiverzitet u zalivu značajno poboljšao posebno od 2022. godine, a prihodi mnogih lokalnih ribara porasli su kako su se populacije riba oporavljale.

Sukob sa destruktivnim tehnikama

Jedan od glavnih izazova je borba protiv vuče po dnu (bottom trawling) — tehnike koja povlači teške mreže po morskom dnu i uništava staništa. Studije pokazuju da takva praksa doprinosi i emisiji ugljenika iz ometenih sedimenata, kao i velikom neželjenom ulovu (bycatch), što istraživači navode kao argument za zabranu vuče u zaštićenim morskim područjima.

Invazivne vrste i nova prilika — lionfish

Zagrejavanje Mediterana i usmeravanje novih vrsta kroz Sueski kanal dovele su do širenja invazivnog lionfisha. AKD je obučio ribare kako bezbedno ukloniti otrovne bodlje i plasirati tu ribu na tržište — udruženje otkupljuje ulov i pomaže u održavanju hladnog lanca. Lionfish se sada služi i u prestižnim restoranima poput istanbulskog Mikla.

Prihod, prihvatanje i međunarodna saradnja

Na početku je projekat nailazio na skepticizam među ribarima zbog pada malog ribolova i prelaska ka turizmu. Međutim, nakon nekoliko godina, lokalna zajednica prihvatila je čuvare, a mnogi ribari su sada uključeni u programe upravljanja resursima i hvatanja invazivnih vrsta. Projekat u Gökovi privlači međunarodno interesovanje i razmenu iskustava sa drugim mediteranskim zemljama.

Pre šest godina morsko zaštićeno područje je prošireno — korak koji je čuvarima omogućio bolju zaštitu: „Želim da zaštitim ovu lepotu“, kaže Bağcı pokazujući na tirkizno-plavu vodu.

Ključna poruka: Dosledna zaštita, uključivanje lokalne zajednice i inovativno upravljanje invazivnim vrstama mogu preokrenuti trendove degradacije morskih ekosistema.