Studija Univerziteta u Southamptonu objašnjava zašto se Antarktik trajno zaledio pre Arktika: spori geodinamički poremećaji u plaštu Zemlje podigli su istočni Antarktik iznad kritične visinske granice (~1,5–2 km), omogućivši formiranje stabilnog ledenog pokrivača pre ~34 miliona godina. Gamburtseve planine i formirani plato igrali su ključnu ulogu, dok je Arktik kasnio zbog odsustva kopnenih uzvišenja na Severnom polu i potrebe za dodatnim globalnim hlađenjem.
Zašto se Južni pol Zaledio Pre Severnog? Mantleski Talasi Objašnjavaju Polarni Jaz
FILE PHOTO: A lone foraging emperor penguin "toboggans" on its belly across the frozen Ross Sea, with the live volcano Mount Erebus in the background, off Ross Island, Antarctica, December 9, 2006. REUTERS/Deborah Zabarenko/File Photo
Dok je nekada bio umeren i prekriven bujnom vegetacijom, Antarktik se pre oko 34 miliona godina trajno zaledio i postao domaćin jednog od najvećih ledenih pokrivača na Zemlji, debljine do oko 5 km. Arktik je, uprkos periodima rasta i povlačenja glečera, dobio stabilne velike ledene pokrivače znatno kasnije — tek pre manje od 10 miliona godina. Nova studija objašnjava zašto je do te polarne asimetrije došlo.
Istraživači sa Univerziteta u Southamptonu analizirali su promene antarktičke topografije koristeći geološke rekonstrukcije i računarske klimatske modele. Otkrili su da su spororastući poremećaji duboko u Zemljinom plaštu — tzv. mantleski talasi (talasi u plaštu Zemlje) — izazvali podizanje velikog platoa u istočnom Antarktiku i formiranje Gamburtsevih planina.
FILE PHOTO: An aerial view of Antarctica from a Royal New Zealand Air Force C-130 Hercules February 7, 2002. REUTERS/Pool/Mark Baker/File Photo
Kako su maseni delovi stajali na većim visinama, klima je lokalno postala pogodnija za zadržavanje snega. Simulacije pokazuju da je do pre oko 45 miliona godina veliki deo istočnog Antarktika prešao prag nadmorske visine koji je omogućio trajnu akumulaciju leda — otprilike 1,5–2 km. Do oko 34 miliona godina, gotovo 90% te regije bilo je iznad te kritične visine, što je omogućilo stabilizaciju ogromnog istočnog antarktičkog ledenog pokrivača čak i pri globalno toplijoj klimi.
Kako su mantleski talasi podigli Antarktik
Mantleski talasi su spori geodinamički poremećaji koji mogu ukloniti gusti materijal ispod litosfernih ploča, smanjujući njihovu masu i izazivajući uzdizanje kontinenata. U slučaju Antarktika, taj proces je dugoročno izobličio reljef i doveo do formiranja visokog platoa i potisnutih planinskih lanaca pod kojima su danas zatrpane Gamburtseve planine (do ~3.390 m).
FILE PHOTO: A glacier in Half Moon Bay, Antarctica, February 18, 2018. Reuters/Alexandre Meneghini/File Photo
Klima, nadmorska visina i razlike između polova
«Naša studija naglašava značaj međudjelovanja promenljive klime i menjajuće topografije», kaže Thea Hincks iz Univerziteta u Southamptonu, koautorka rada objavljenog u časopisu Science. Za kraj eocena, prag nadmorske visine potreban za trajni led procenjen je između ~1,5 i 2 km. Podizanjem iznad tog praga, snežna akumulacija i formiranje glečera su postali održivi, što je omogućilo ranije zaledjivanje Južnog pola.
Situacija u Arktiku bila je suprotna: Severni pol leži usred Arktičkog okeana i nema kopnenu masu koja bi dostigla slične visine. Zbog toga je za stabilan, dugotrajan led bilo potrebno dodatno globalno hlađenje — naročito pad koncentracije ugljen-dioksida u atmosferi — pre nego što su se veliki ledeni pokrivači mogli trajno uspostaviti.
Zaključak: Geološki procesi koji deluju milionima godina — posebno podizanje uzrokovano promenama u plaštu Zemlje — odigrali su ključnu ulogu u tome kada i gde su se formirali najveći ledeni pokrivači na planeti, objašnjavajući zašto je Južni pol pretekao Severni.
(Izveštava Will Dunham; prilagođeno i prevedeno za srpsko govorno područje)
Pomozite nam da budemo bolji.
