Nova studija u časopisu Science pokazuje da evropski planinski vrhovi postaju zeleniji usled uspona toploljubivih vrsta, ali istovremeno rastu lokalna izumiranja visokoplaninskih specijalista. Analiza 62 vrha u 16 planinskih lanaca (2001–2022) ukazuje da su gubici naročito veliki tamo gde je zagrevanje bilo intenzivnije. Pad u biljnog pokrivaču i prethodni padovi u brojnosti mogu služiti kao rani signali budućih izumiranja.
Zašto se planine zazelenjuju, a alpske vrste nestaju? Nova studija otkriva skriveni talas izumiranja
Rhododendron ferrugineum (rusty-leaved alpenrose) on the western slopes of Mount Schrankogel in Tyrol (Austria) in front of Bockkogel. (Kryštof Chytrý via SWNS)
Alpske biljke sve češće izumiru iako se planinski vrhovi na prvi pogled čine zelenijim — pokazuje nova studija objavljena u časopisu Science. Iako toploljubive vrste napreduju naviše i povećavaju lokalni broj vrsta, taj prividni porast biodiverziteta prikriva rastući talas lokalnih izumiranja specijalizovanih vrsta visokih zona.
Geranium ibericum in front of the Greater Caucasus near Ushguli in Georgia at an elevation of approximately 2,700 meters. (Stefan Dullinger via SWNS)
Šta su istraživači uradili? Tim iz inicijative GLORIA analizirao je sastav vegetacije na 62 evropska vrha u 16 planinskih lanaca. Svaki vrh je popisivan četiri puta u periodu 2001–2022, što omogućava praćenje promena kroz približno dve decenije.
Senecio leucophyllus (white-leaved ragwort) in the Pyrenees. (Harald Pauli via SWNS)
Glavni nalazi
Istraživanje pokazuje da je stopa lokalnih nestanaka rasla kroz vreme i bila posebno izražena na lokacijama koje su doživele jače zagrevanje. Lokalna izumiranja najčešće su pogodila specijaliste visokih elevacija i one vrste koje su se nalazile blizu donje granice svog elevacionog raspona.
Polygonum carneum in front of the main ridge of the Greater Caucasus near Ushguli in Georgia at an elevation of approximately 2,700 meters. (Stefan Dullinger via SWNS)
Johannes Wessely, prvi autor studije: „Do pre nekoliko decenija, kratki periodi vegetacije, niske sume toplote i rizik od stalnih mrazeva ograničavali su mogućnost kolonizacije alpskih staništa. Sa ubrzanim zagrevanjem, toploljubive vrste su se počele širiti naviše, povećavajući broj vrsta na vrhovima — ali istovremeno raste i stopa gubitaka među visokoplaninskim specijalistima.”
Istraživači takođe ukazuju da pad u pokrivaču biljaka i smanjenje brojnosti najbolje predskazuju buduća izumiranja — što znači da gubitci često prethode samom izumiranju i da zajednice mogu imati „dug za izumiranje” koji se isplaćuje decenijama nakon početnih promena.
Megali Gourna, an alpine plateau on Mount Olympus in Greece at an elevation of approximately 2,500 meters. (Harald Pauli via SWNS)
Zašto se to dešava?
Pomeranja vrsta naviše (range shifts) i proces nazvan termofilizacija — rast udela toploljubivih vrsta u zajednici — dovode do privremenog povećanja lokalne različitosti, ali istovremeno ugrožavaju vrste prilagođene hladnijim, visokim staništima. Kada temperature rastu brže, stručnjaci su zaključili da je verovatnoća lokalnog izumiranja veća nego što bi odgovarala samo vremenskom trendu.
Inula grandiflora in front of the main ridge of the Greater Caucasus near Ushguli in Georgia at an elevation of approximately 2,700 meters. (Stefan Dullinger via SWNS)
Harald Pauli, koordinator GLORIA projekta: „Specijalisti visokih elevacija su često stres-tolerantni i dugovečni — njihove lokalne izumrline mogu zaostajati za početnim promenama u okolini, što stvara akumulaciju duga za izumiranje.”
Projektni koordinator Stefan Dullinger dodaje da trenutni obrasci mogu ukazivati da se „dug za izumiranje” počinje vraćati, ali da su potrebna dalja istraživanja kako bi se to potvrdilo.
Zaključak: Zeleniji vrhovi ne znače nužno i zdravija visokoplaninska staništa. Povećanje broja vrsta usled dolaska toploljubivih taxa može prikriti ozbiljan i dugotrajan gubitak specijalizovanih alpskih biljaka.
Pomozite nam da budemo bolji.
