Od Tunguske do Antikitere: 7 istorijskih misterija koje nauka još nije razotkrila

Moderna nauka značajno je unapredila naše razumevanje prošlosti: iz drevnih kostiju izvlačimo DNK, lidarom otkrivamo gradove pod šumskim krošnjama, a rendgen i tomografija otvaraju uvid u zapečaćene predmete. Ipak, postoje događaji i nalazi čiji su uzroci i kontekst i dalje predmet rasprava — ne zato što nisu važni, već zato što su tragovi izbrisani ili nedovoljni za konačne zaključke.

U nastavku su predstavljene sedam istinitih, dobro dokumentovanih misterija koje ilustruju granice arheologije, istorije i prirodnih nauka.

Tunguska (30. jun 1908.)

Šta se desilo: Ogromna eksplozija iznad sibirskog područja blizu reke Tunguske poravnala je procenjenih 80 miliona stabala na više od 2.000 km². Seizmički i atmosferski efekti zabeleženi su širom Evroazije, ali klasičan udarni krater i veliki fragmen­ti objekta nisu pronađeni.

Vodeća objašnjenja: Najprihvaćenija teorija je da je u pitanju stena ili kometni fragment koji se raspao u atmosferi (vazdušni udar, eng. airburst). Računarski modeli i terenska istraživanja podržavaju ovu pretpostavku, ali ostaju nejasnoće oko sastava objekta, tačne veličine i putanje.

Grobovi Kleopatre VII i Aleksandra Velikog

Šta je poznato: Anti­čki izvori navode da je Kleopatra VII sahranjena uz Marka Antonija u kraljevskoj grobnici u blizini Aleksandrije, dok je Aleksandrova telestina bila čuvena destinacija u antičko doba. Međutim, tačna lokacija obe grobnice danas nije potvrđena.

Zašto je teško naći grobnice: Aleksandrija se tokom vekova menjala: zemljotresi, sleganje tla, porast nivoa mora, urbanizacija i pljačke mogli su uništiti ili zatrpati tragove. Istraživanja na lokacijama kao što je Taposiris Magna donela su naznake, ali ne i konačan dokaz.

Roanoke — nestanak prve engleske stalne naseobine u Severnoj Americi (1587)

Osnovni događaj: Kolonija osnovana 1587. nestala je dok je guverner Džon Vajt bio na snabdevanju u Evropi; po povratku, naselje je bilo prazno bez znakova nasilja, a jedini trag bila je reč "CROATOAN" urezana u drvo.

Moguća objašnjenja: Arheološki dokazi ukazuju na mogućnost raseljavanja i integracije kolonista u lokalna domorodačka plemena zbog nestašice hrane, bolesti ili pogoršanih odnosa. Nijedna teorija ne objašnjava sve podatke, pa Roanoke ostaje otvoreno pitanje.

Amazonska prašuma i Civilizacija Doline Inda — napredna društva koja nestaju bez jasnih pisanih zapisa

Amazonska prašina: Dugo se verovalo da Amazonija ne može da podrži velike urbane populacije, ali lidar i iskopavanja otkrivaju mreže puteva, trgova, utvrđenja i upravljanih zemljišta. Procene sugerišu da su pre-kontaktni stanovnici mogli brojati milione.

Dolina Inda: Jedna od najranijih urbanih kultura sveta sistematski je napuštala gradove oko 1900. god. p.n.e. — bez masovnih razaranja. Geološki podaci ukazuju na promene rečnih tokova i dugotrajne suše, ali nedostatak tumačenog pisma ograničava razumevanje socijalnih i političkih uzroka.

Linije Nazke (Nazca), Južni Peru

Opis: Između otprilike 500. g. p.n.e. i 500. g. n.e. nastale su stotine geoglifa — ogromnih figura životinja, biljaka i geometrijskih oblika, kao i kilometarskih pravih linija vidljivih najbolje iz vazduha.

Tehnika i tumačenja: Linije su verovatno nastale uklanjanjem tamnijeg površinskog šljunka, otkrivajući svetlije tlo ispod. Glavne hipoteze povezuju geoglife sa ritualima, upravljanjem vodom, ceremonijalnim putevima ili astronomskim poravnanjem, ali nijedna objašnjava sve motive i oblike.

Roopkund (Indijski Himalaji)

Otkriveni ostaci: Uz obalu visokog glečerskog jezera Roopkund pronađeni su ostaci stotina ljudi. Radiougljično datiranje i DNK-analize otkrile su da su oni pripadali različitim grupama iz raznih epoha, neke razdvojene gotovo hiljadu godina.

Mogući uzroci smrti: Za jednu grupu iz IX veka n.e. naučnici smatraju da su uzrok bile smrtonosne velike tuče ili ekstremni vremenski uslovi, što objašnjava brojne prelome lobanja. Drugi ostaci mogu ukazivati na hodočašća ili trgovinske rute koje su ponekad bile fatalne.

Antikitera — mehanizam koji preispituje tehnološke hronologije

Šta je to: Pronađen u brodolomu iz oko 100. g. p.n.e., Antikitera je složen bronzani mehanizam sa zupčanicima koji je predviđao pomračenja, položaje planeta i druge astronomske cikluse.

Zašto je misteriozan: Napredne skeniranjem otkrivene su fine natpise i kompleksi zupčanika. Iako je funkcija u velikoj meri rekonstruisana, ne zna se ko je konstruktor, koliko je takvih uređaja postojalo i zašto ta znanja nisu bila kontinualno prenošena narednih stoljeća.

Zaključak: Ove misterije pokazuju da čak i uz najmodernije metode postoje granice u rekonstrukciji prošlosti: ponekad su dokazi uništeni, ponekad fragmentarni, a ponekad događaji jednostavno odole jednostavnim objašnjenjima. Ipak, svako novo otkriće donosi dublje uvide i često preinačava naše razumevanje istorije.