New START ističe 5. februara, dok su pregovori o njegovom nasledniku u zastoju zbog zaoštrenih odnosa i rata u Ukrajini. Rusija je ponudila jednogodišnje produženje, ali postoji bojazan da bi to dozvolilo razvoj sistema izvan ugovora i oslabilo podsticaj da se Kina uključi u pregovore. Stručnjaci preporučuju prioritetnu primenu mera za smanjenje rizika i izgradnju poverenja — npr. uspostavljanje komunikacionih kanala i verifikacionih mehanizama — dok se paralelno rade složeniji razgovori o ograničenjima.
New START Ističe 5. Februara — Šta Sledi Za Nuklearno Odmicanje SAD i Rusije?
FILE PHOTO: US President George Bush and Soviet President Mikhail Gorbachev exchange pens after signing the START treaty. July 31, 1991 REUTERS/Mal Langsdon DISCLAIMER: The image is presented in its original, uncropped, and untoned state. Due to the age and historical nature of the image, we recommend verifying all associated metadata, which was transferred from the index stored by the Bettmann Archives, and may be truncated./File Photo
U Londonu, 8. januara — Čak i na vrhuncu hladnoratovskog rivaliteta, Sjedinjene Države i Sovjetski Savez su uspostavljale sporazume kako bi ograničile trku u naoružanju. Naslednik te tradicije, poslednji bilateralni ugovor New START, ističe 5. februara, a izgledi za njegov naslednik su neizvesni dok su odnosi zaoštreni i dok Rusija i SAD fokus preusmeravaju na rat u Ukrajini.
U septembru je predsednik Rusije Vladimir Putin ponudio da se obe strane dogovore o produženju važenja New START za još 12 meseci, pri čemu su ograničenja na broj raspoređenih bojevih glava ostala na 1.550 po strani. Do sada predsednik SAD Donald Trump nije dao zvaničan odgovor, a analitičari su podeljeni o prednostima i rizicima takvog privremenog rešenja.
FILE PHOTO: US President George Bush and Soviet President Mikhail Gorbachev exchange documents after signing the START arms reduction treaty. July 31, 1991 REUTERS/Larry Rubenstein DISCLAIMER: The image is presented in its original, uncropped, and untoned state. Due to the age and historical nature of the image, we recommend verifying all associated metadata, which was transferred from the index stored by the Bettmann Archives, and may be truncated./File Photo
Zašto je produženje kontroverzno?
Samo produženje bi kupilo vreme i poslalo političku poruku da obe strane žele da očuvaju bar osnovni mehanizam kontrole naoružanja. Međutim, kritičari upozoravaju da bi to Rusiji omogućilo da nastavi razvijati nove sisteme koji nisu obuhvaćeni ugovorom — kao što su krstareća raketa Burevestnik i nuklearni torpedo Posejdon — bez dodatnih uzajamnih inspekcija i provere.
Uticaj na treće strane
Jedan od ključnih problema je Kina: Peking trenutno ima procenjenih ~600 bojevih glava, a Pentagon očekuje da bi ih moglo biti preko 1.000 do 2030. godine. Analitičari, uključujući bivšeg američkog planistu Grega Weavera, ističu da bi američko prihvatanje jednostranog produženja moglo signalizirati Kini da Sjedinjene Države neće pojačavati svoje strateške snage, što bi otežalo dovođenje Kine za pregovarački sto u pitanju kontrole naoružanja.
FILE PHOTO: A pedestrian uses a mobile phone while standing on a bridge near the Kremlin wall, with the skyscrapers of the Moscow International Business Centre, also known as Moskva-City, visible in the distance in Moscow, Russia, October 23, 2025. REUTERS/Ramil Sitdikov/File Photo
Gde su najveći rizici — i šta uraditi prvo?
Federacija američkih naučnika procenjuje da Rusija i SAD zajedno imaju oko 5.459, odnosno 5.177 nuklearnih bojevih glava — gotovo 87% svih svetskih zaliha. U takvom okruženju, stručnjaci poput Nikolaja Sokova ističu da je izrada novog, sveobuhvatnog multilateralnog ugovora sada "gotovo slepa ulica" i da bi trajala dugo.
"Prioritet broj jedan je smanjenje rizika i izgradnja poverenja," kaže Sokov, viši saradnik u Bečkom centru za razoružanje i neproliferaciju. "Na primer, samo Rusija i SAD imaju 24/7 liniju za nuklearne krize — nijedna evropska prestonica, pa čak ni NATO, nema posvećenu liniju ka Moskvi."
Sokov predlaže dvostruki pristup: istovremeno raditi na složenijim pregovorima o ograničenjima (koji bi, eventualno, mogli uključiti i fleksibilne kvote u kontekstu brzog kineskog rasta) i hitno uvesti mere za smanjenje rizika — uspostavljanje komunikacionih kanala, verifikacionih mehanizama i dogovora o transparentnosti koji smanjuju šansu za slučajni ili pogrešan nuklearni odgovor.
Zaključak
Rok za New START stvara ograničeno vreme za diplomatske korake. Dok produženje može biti koristan pragmatičan potez, njegovi rizici — izostanak provere, tehnološki razvoj van okvira ugovora i negativni signal prema Kini — zahtevaju da svaka odluka bude praćena merama za izgradnju poverenja i smanjenje rizika od incidenta.
(Izveštavanje: Mark Trevelyan; uređivanje: Philippa Fletcher)
Pomozite nam da budemo bolji.
