Rubinova opservatorija Menja Pravila Astronomije — Hoće Li Sateliti Pokvariti Revoluciju?

U junu 2025. javnost je dobila prve, zapanjujuće snimke sa Vera C. Rubin Observatory — teleskopa na Ceru Pachón u Čileu koji je opremljen najvećom digitalnom kamerom na svetu i izuzetno širokim vidnim poljem. Fotografije su izgledale poput „astro‑kinematografije“: milijarde tačkica koje predstavljaju galaksije, magline nalik akvarelima i ogromna količina podataka o udaljenim delovima svemira.

An annotated version of the Rubin image showing some of the 10 million galaxies captured in the observatory's first image. | Credit: RubinObs/NOIRLab/SLAC/NSF/DOE/AURA

Veliki potencijal — i velika ranjivost

Rubin će, tokom svoje decenije rada, stvoriti količinu optičkih podataka koja premašuje sve prethodne zbirke. „U prvoj godini našeg decenijskog rada stvorićemo više podataka nego što je cela optička astronomija ikada imala“, rekla je astronomkinja Meredith Rawls na skupu Američkog astronomskog društva.

This image captures the streak of an Earth-orbiting artificial satellite crossing Hubble's field of view during an observation of "The Mice" interacting galaxies (NGC 4676). Experts say this interference wasn't too bad to deal with, but Rubin data may not be so lucky. | Credit: NASA, ESA, STScI

Ipak, jasno je i upozorenje: Rubinova snimanja su izuzetno osetljiva i zato su ranjiva na umetne svetleće tragove — „streaks“ — koje ostavljaju komercijalne satelitske konstelacije u niskoj orbiti.

The BlueWalker 3 satellite streaks above Kitt Peak National Observatory in Arizona. | Credit: KPNO/NOIRLab/IAU/SKAO/NSF/AURA/R. Sparks

Skala problema

Do momenta pisanja teksta oko 14.000 satelita kruži oko Zemlje, od kojih je gotovo 10.000 u vlasništvu SpaceX‑a. Broj će rasti kako kompanije poput Blue Origin, OneWeb, kineskih operatora i brojnih startapa lansiraju sopstvene megakonstelacije. SpaceX je čak razmatrao ideju o orbitalnom data‑centru koja bi zahtevala stotine hiljada ili čak milion dodatnih satelita.

While observing with DECam on the Víctor M. Blanco 4-meter Telescope at the Cerro Tololo Inter-American Observatory (CTIO), astronomers Clara Martínez-Vázquez and Cliff Johnson noticed something interesting. One of their images, the 333 seconds-exposure seen here, contained at least 19 streaks that they quickly surmised were due to a batch of Starlink satellites. | Credit: CTIO/NOIRLab/NSF/AURA/DECam DELVE Survey

Takvi objekti mogu ostavljati svetle tragove koji zasićuju piksela na Rubinovoj kameri i uvode sistematske greške — posebno problematično kad je cilj otkrivanje retkih, neočekivanih pojava.

A swarm of new asteroids discovered by Rubin with its first bundles of data. | Credit: RubinObs/NOIRLab/SLAC/NSF/DOE/AURA

Mere i predlozi

Međunarodni astronomski savez (IAU) preporučuje da sateliti budu magnitude ≥7 (slabiji od 7) kako ne bi zasićivali detektore. Jeremy Tregloan‑Reed iz IAU objašnjava da svetliji sateliti često saturiraju piksela, čime se gubi naučna informacija ispod traga. Rawls dodaje da već i magnituda 4–5 može izazvati crosstalk i dodatne paralelne tragove.

This image combines 678 separate images taken by NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory in just over seven hours of observing time. Combining many images in this way clearly reveals otherwise faint or invisible details, such as the clouds of gas and dust that comprise the Trifid nebula (top right) and the Lagoon nebula, which are several thousand light-years away from Earth. | Credit: NSF-DOE Vera C. Rubin Observatory

Saradnja sa operatorima je u toku: Rubinov tim je razgovarao sa više od 15 kompanija, a SpaceX je omogućio testiranje starih materijala radi modelovanja reflektivnosti. Neki igrači, poput Reflect Orbital, pokazali su spremnost za dijalog, dok su drugi bili manje kooperativni. Istorijski primer loše prakse je BlueWalker 3 (AST SpaceMobile), koji je bio stotinama puta svetliji od preporučene granice.

Uticaj na nauku

Simulacije iz 2022. ukazuju da bi, pri scenariju od ~40.000 satelita slabijih od magnitude 7, između 10% i 30% glavnih LSST polja moglo sadržati tragove — a pri nižim orbitama i do 50% ekspozicija. Tokom sumraka svaki snimak bi vrlo verovatno imao bar jedan trag. Procena je da bi oko 15% bliskih Zemlji objekata koje Rubin očekuje da otkrije moglo biti propušteno zbog interferencije.

Posebno kritičan primer je potraga za pokretnim objektima: Rubin zahteva četiri para slika u četiri noći u roku od 15 dana da sigurno identifikuje pokretni objekat. Ako je makar jedna od tih osam ekspozicija zagađena, detekcija može propasti.

Tehnička i operativna rešenja

Naučnici razvijaju više pristupa: koordinacija sa operaterima (promena orijentacije satelita da ne blješte ka opservatoriji), deljenje podataka o pozicijama i orijentaciji satelita, testiranje manje reflektujućih materijala, i unapređenje softvera za prepoznavanje i maskiranje tragova. Meredith Rawls radi na bazi podataka koja predviđa gde i kada će se tragovi pojavljivati, što će pomoći u proceni verodostojnosti izvanrednih otkrića.

Jedna mera kojom bi se broj zagađenih polja mogao značajno smanjiti jeste unapredno planiranje posmatranja na osnovu pozicija satelita, uz procenjenu žrtvu od oko 10% vremena LSST‑a. Za sumrak‑anketu postoji dodatna rezerva jer se prave više snimaka, pa je verovatnije da će se ostvariti potrebni parovi ekspozicija.

Zaključak

Rubinova opservatorija predstavlja ogroman pomak za optičku astronomiju — ali njena sposobnost da otkrije neočekivano zavisi i od toga koliko će globalna satelitska industrija postati odgovorna. Potrebna je hitna, koordinisana reakcija industrije, regulatora i naučne zajednice: kombinacija tehničkih rešenja, transparentnosti operatora i poboljšane obrade podataka može umanjiti rizike, ali samo uz brz i ozbiljan angažman svih strana.

„Svaka noć — svaki minut — je dragocen,“ podsetio je Bob Blum, vršilac dužnosti direktora Rubin Observatory Operations.