Tekst istražuje manje poznatu epizodu iz NATO bombardovanja 1999. godine u kojoj je, prema izvorima kao što su Benjamin S. Lambeth i magistarska teza sa Harvarda, holandska vlada navodno blokirala gađanje Miloševićeve rezidencije zbog sumnje da se u njoj nalazi originalna Rembrantova slika iz kolekcije Ante Topića Mimare. Rezidencija je ipak pogođena 22. aprila, a operacija je trajala 78 dana uz oko 28.000 upotrebljenih eksploziva i procenu od ~500 civilnih žrtava usled promašenih udara. Priča služi kao primer kako kulturni simboli i politički pritisci mogu uticati na vojna odlučivanja.
Kako je Rembrant „štitio” Miloševića: umetnost, politika i NATO bombe 1999.
Getty
Dok se svake godine podsećamo žrtava i odbrane Savezne Republike Jugoslavije tokom NATO agresije 1999. godine, jedna manje poznata epizoda baca svetlo na neočekivane prioritete u donošenju vojnih odluka — i na ironičnu ulogu umetnosti u ratu.
Izvori i kontekst
U analizi RAND korporacije, u knjizi Benjamina S. Lambetha Air Power Over Kosovo: Strategic and Operational Analysis, nalazimo podatke o planiranju i preprekama u vođenju operacije Allied Force. Lambeth beleži da je general Wesley Clark tražio dodatnih 300 aviona kako bi se izborio sa utvrđenim i skrivenim položajima Vojske Jugoslavije, što bi ukupan broj savezničkih aviona približilo 1.000.
„Do kraja treće nedelje... (general Wesley) Clark je zatražio raspoređivanje još 300 aviona... Za SAD, to je predstavljalo povećanje od 60 odsto u odnosu na već raspoređenih 500 američkih aviona.”
Lambeth takođe ukazuje na sposobnost Jugoslovenske vojske da preživi masovne vazdušne napade zahvaljujući rasipanju snaga, maskiranju i upotrebi terena, posebno u rejonu Paštrika i duž albanske granice. Uprkos vazdušnoj nadmoći NATO-a, kopnene snage VJ nisu bile operativno slomljene i zadržale su borbenu koheziju do kraja kampanje.
Rembrant u ulozi „pregovarača”?
Manje poznati, ali često citirani detalj tiče se navoda da je holandska vlada u početku stavljala veto na gađanje predsedničke rezidencije u Užičkoj ulici u Beogradu zbog zabrinutosti da se u njoj nalazi originalna slika Rembranta iz kolekcije Ante Topića Mimare (1898–1987). O toj verziji događaja piše i Jonathan Brent Wylie u magistarskoj tezi na Harvardu (2021).
„NATO je imao posebno glomazan mehanizam za razmatranje i odobravanje vazdušnih udara... Holandija je, na primer, dosledno stavljala veto na svaki predlog za udar na jugoslovensku predsedničku palatu, jer se znalo da se u zgradi na prvom spratu nalazi Rembrantova slika. Na to je NATO general Klaus Naumann, navodno, komentarisao: 'Nije to dobar Rembrant.'”
Navodi o holandskom vetu i komentaru generala Naumanna prenose se u brojnim analizama, ali autentičnost slike i stvarni uticaj diplomatskih primedbi teško je precizno dokazati iz otvorenih izvora. Postoji dilema da li je Naumann pokušao da umanji vrednost navodne slike kako bi razbio holandski otpor, ili su drugi politički razlozi bili presudni.
Šta se dogodilo
Bez obzira na rasprave, rezidencija predsednika pogođena je 22. aprila 1999. godine — gotovo mesec dana nakon početka vazdušnih dejstava. Dva projektila su razorila rezidenciju i Miloševićev kabinet; predsednik SR Jugoslavije nije bio prisutan u trenutku napada.
Etika i troškovi operacije
Lambeth operaciju opisuje i kroz etičko-političku prizmu: nazvao je agresiju „do tada neviđenom vežbom u upotrebi sile”. Operacija je trajala 78 dana, uz upotrebu oko 28.000 visokeksplozivnih ubojnih sredstava i procenjeni trošak veći od tri milijarde dolara. Prema navodima iz analize, oko 500 civila poginulo je kao direktna posledica promašenih udara.
Ta činjenica postavlja suštinsko pitanje prioriteta: koliko je u ratnom odlučivanju mesto kulturnim artefaktima u odnosu na živote civila i vojne ciljeve? U ovoj priči umetničko delo postaje simbol šire dileme o selekciji ciljeva, političkim pritiscima i posledicama grešaka.
Zaključak
Veza između Rembranta i NATO kampanje ostaje pre svega simbolička — priča pokazuje kako kulturne vrednosti, politike saveza i birokratija mogu uticati na tok vojnih operacija. Iako nema čvrstih dokaza da je autentični Rembrant neposredno odložio napad, slučaj rezidencije u Užičkoj ulici služi kao ilustracija kompleksnosti odlučivanja u ratnim uslovima i etičkih pitanja koja iz toga proizilaze.
Izvori: Benjamin S. Lambeth, Air Power Over Kosovo (RAND); magistarska teza Jonathan Brenta Wylia (Harvard, 2021); javno dostupne analize i izveštaji o NATO operaciji 1999.
Pomozite nam da budemo bolji.
