Poručnik-komandant John Clarke bio je voditelj čuvene 1981. ekspedicije koja je podigla oko pet tona "Staljinovog zlata" sa olupine HMS Edinburgh u Barentsovom moru. Ekspedicija je izvadila 431 ingot 1981. i još 29 1986., koristila prvi komercijalni sistem za povraćaj helijuma i postavila rekord u saturacionom ronjenju. Clarke je spojio vojnu hidrogradsku stručnost i komercijalnu organizaciju, a preminuo je 4. jula 2026.
John Clarke: Mornar Koji Je Izvukao „Staljinovo Zlato“ Iz Barentsovog Mora
John Clarke: an unusual pairing of naval survey expertise and commercial nous
Poručnik-komandant John Clarke, koji je preminuo 4. jula 2026. u 82. godini, bio je britanski hidrogragraf i projekt-menadžer jedne od najslavnijih podvodnih spasilačkih operacija 20. veka — 1981. podizanje oko pet tona tzv. „Staljinovog zlata“ sa olupine krstaša HMS Edinburgh, na dubini od oko 800 stopa (≈244 m) u Barentsovom moru.
Operacija Edinburgh (1981)
Edinburgh je potopljen 2. maja 1942. dok je bio zapovednički brod kontraadmirala Stuarta Bonham Cartera i pratio konvoj QP11. Na brodu je bilo 465 zlatnih ingota u 93 drvene kutije, kao deo isplate od Sovjetskog Saveza za savezničku opremu; prilikom potonuća poginulo je 60 članova posade i teret je bio izgubljen.
Teret vredan oko 1,5 miliona funti tada (danas procenjen na stotine miliona funti) ležao je nedirnut skoro 40 godina dok ga u maju 1980. nije podigao projekat koji je pokrenuo poziv ronioca Rica Whartona. Clarke je, nakon provere dokumenata i podataka koje je prikupio spasavalac Keith Jessop u Public Record Office u Kewu, preuzeo ulogu glavnog organizatora i projekt-menadžera.
Keith Jessop holding the first gold bar to be salvaged from Edinburgh - Keystone
Planiranje i tim
Clarke je zahtevao profesionalnu anketu (survey) i doveo Carla Obermana iz Racal Decca Survey. Tokom skoro godinu dana sastavio je konzorcijum vlasnika brodova, ronilaca i survey timova i izdejstvovao retku komercijalnu strukturu „no-cure-no-pay“. Kada se njegova organizacija OSA preselila, Clarke je podneo ostavku, ali je ubrzo vraćen kao konsultant i vodio pregovore i tehničke aktivnosti, uključujući osetljive razgovore sa sovjetskim vlastima.
Pripreme su uključivale proučavanje sestrinskog broda muzejskog HMS Belfast radi razumevanja rasporeda unutrašnjih prostora olupine, posete preživelima iz 1942. i tajne probe oblikovanih punjenja koje je sproveo Sidney Alford. Clarke je oformio 12-člani tim ronilaca iz Australije, Novog Zelanda, Južne Afrike i Britanije, uz američkog specijalistu za povraćaj gasa Dona Rodockera čija je ekspertiza bila presudna.
Izvođenje
Ekspedicija je isplovila u avgustu 1981. na brodu za potporu ronjenju Stephaniturm. Saturacioni ronioci radili su u parovima iz zvona i koristili povraćeni helijum — prvu komercijalnu primenu sistema za povraćaj helijuma — i postavili rekord trajnog saturacionog ronjenja на тој дубини.
John Clarke's postcard to his mother from Murmansk
Ronioci su presekli oklopni trup Edinburgha, očistili urušenu radio-sobu i osmotonski generator. Prvi ingot izvađen je 16. septembra. Do početka oktobra 1981. na površinu je podignuto 431 od 465 ingota pre nego što su nepovoljni vremenski uslovi zaustavili radove; dodatnih 29 poluga vraćeno je tokom naredne ekspedicije 1986. godine.
Zlato je iskrcano u Peterhead 16. oktobra 1981. nakon 49-dnevnog kružnog putovanja, prevezeno Brink's-Mat vozilom do Bank of England, dok su ronioci, koji su dobili 92% ugovorene premije, svaki nagrađeni miniaturem zlatnog ingota.
Hidrografska beleška objavljena 19. marta 1982. precizirala je položaj olupine i pokazala da je ležala 13 nautičkih milja od pozicije prijavljene 1942. godine.
John Clarke on his wedding day in a Fijian sulu
Kraca biografija
John Noel Visger Clarke rođen je 7. februara 1944. na Isle of Wightu, školovao se u Monkton Combe School i upisao Dartmouth 1962. Specijalizovao se za hidroografiju: služio je na brodovima Dalrymple, Dampier, Echo i kao navigator na Vidal, radeći merenja u udaljenim oblastima Pacifika i na Trucial Coastu. Iz vojne službe otišao je 1972. i prešao u offshore industriju, što je spoj tehničke stručnosti i komercijalne pronicljivosti učinilo ključnim za uspeh operacije na Edinburghu.
U kasnijim godinama živeo je blizu Bembridgea, bavio se pravljenjem rosé vina i ostao vezan za Fidži, posebno selo Naduri. Godine 2004. oženio se Susan Dick, koja ga preživljava zajedno sa troje dece iz prethodnog braka.
„Nije baš ono što sam želeo da čujem.“
(Pristup Clarkea koji je citiran nakon razgovora sa preživelima – izvorna opaska na engleskom: "Not exactly what I wanted to hear.")
Nasledstvo: Clarke ostaje upamćen kao organizator koji je spojio tehničku stručnost, diplomatske sposobnosti i hrabrost da poduhvati izuzetno rizičnu podvodnu operaciju. Njegova uloga u projektu Edinburgh smatra se jednim od vrhunaca komercijalnog ronjenja i pomorske inženjerske organizacije 20. veka.
Pomozite nam da budemo bolji.
