Jak zemljotres magnitude 6,5 pogodio je Jan Mayen 10. marta 2025. i izazvao lavinu kamenja koja je prekrila 30–50% Kjerulf glečera, proizvedavši ~1,3 miliona kubnih jardi (~1,0 miliona m³) materijala. Manje od tri minute od udara potresa nastala je lavina, a satelitski snimci četiri sata kasnije zabeležili su lomljenje leda na Weyprecht glečeru. Istraživači ističu da su porast prosečnih letnjih i zimskih temperatura i degradacija permafrosta verovatno oslabili stabilnost padina, povećavajući rizik od ovakvih kaskadnih događaja.
Najjači zemljotres u 100 godina na Jan Mayenu pokrenuo lavinu koja je prekrila do 50% glečera
Photo Credit: iStock
Jak zemljotres magnitude 6,5 pogodio je ostrvo Jan Mayen u Arktičkom okeanu 10. marta 2025. i, kako pokazuje novo istraživanje objavljeno u Proceedings of the National Academy of Sciences, pokrenuo je ogromnu lavinu kamenja koja je zatrpala veliki deo Kjerulf glečera.
Šta su istraživači otkrili?
Naučnici procenjuju da je lavina prekrila između 30% i 50% površine Kjerulf glečera i proizvela oko 1,3 miliona kubnih jardi materijala (~1,0 miliona m³). Između glavnog zemljotresa i početka lavine proteklo je manje od tri minute. Tim je rekonstruisao događaj kombinujući seizmičke i infrazvučne podatke sa satelitskim snimcima, merenjima pomeranja tla i klimatskim zapisima.
Satelitski radar snimci napravljeni četiri sata nakon potresa zabeležili su i događaj loma leda (calving) duž obale susednog Weyprecht glečera.
Zašto je došlo do ovako velike lavine?
Jan Mayen se nalazi blizu aktivne granice tektonskih ploča, pa zemljotresi nisu retkost. Ipak, iz 40 godina satelitskih posmatranja nije zabeležen sličan događaj po količini proizvedenog materijala. Istraživači kao ključni faktor navode degradaciju permafrosta — stalno zaleđenog tla koje „cementira" strme padine.
Analiza klimatskih podataka pokazuje da su prosečne letnje temperature na Jan Mayenu porasle sa oko 2–3 °C (36–37 °F) u 1970-im na oko 5–6 °C (41–43 °F) danas. Prosečne zimske temperature porasle su sa približno −7 do −6 °C (19–21 °F) na oko −2 do −1 °C (28–30 °F), a vrlo niske temperature ispod −20 °C (−4 °F) postale su retke već od 1990-ih. Ove promene su u skladu sa fenomenom arktičkog pojačanja zagrevanja, što može značajno oslabiti „zamrznuti cement" koji drži stene i led na mestu.
Guilherme W. S. de Melo, postdoktorand u istraživačkoj jedinici za morske geodinamike pri GEOMAR Helmholtz centru za istraživanje okeana u Kilu, izjavio je: "Ovaj zemljotres iz 2025. je upečatljiv primer kaskadnih prirodnih opasnosti. Naša studija po prvi put dokumentuje zemljotresom izazvanu lavinu kamena na ostrvu Jan Mayen; degradacija permafrosta verovatno je učinila vulkanske padine podložnijim velikim kolapsima."
Širi kontekst i implikacije
Jan Mayen je većinom nenaseljen, osim posade meteorološke stanice, ali isti procesi — otapanje permafrosta, povlačenje glečera i topljenje mora — mogu ugroziti i naseljena ili prometna područja Arktika. Ista klimatska dinamika utiče i na povlačenje Austfonne na Svalbardu, ubrzano topljenje leda u Grenlandu i Antarktiku, kao i povećanu ranjivost alpskih glečera kao što je Marmolada.
Ovaj događaj podseća da poznati rizici (zemljotresi, klizišta, lomi leda) mogu pod uslovima zagrevanja kriosfere prerasti u mnogo razornije kaskadne katastrofe — sa posledicama za infrastrukturu, pomorski saobraćaj i ekosisteme u Arktiku.
Pomozite nam da budemo bolji.
