Nova studija sa Stanforda pokazuje da su masivne vulkanske erupcije na kraju permskog perioda dovele do značajnog zagrevanja i smanjenja kiseonika u morskim ekosistemima, što je pokrenulo najveće masovno istrebljenje — "Veliko Umiranje". Istraživači su uporedili toleranciju 38 vrsta (9 paleozojskih i 29 modernih) i otkrili da su stare, sporometaboličke vrste bile znatno osetljivije na kombinaciju visokih temperatura i hipoksije. Nalazi upozoravaju na uznemirujuće paralele sa današnjim klimatskim trendovima, ali naglašavaju da ljudske akcije mogu ublažiti buduće rizike.
Veliko Umiranje i Današnje Klimatske Pretnje: Jezive Paralele Iz Najvećeg Masovnog Istrbljenja
(Dawid Adam Iurino/PaleoFactory/Sapienza University of Rome)
Prvih ~280 miliona godina život na Zemlji u morskim ekosistemima bio je pretežno oblikovan sporim organizmima poput brahiopoda i krinida ("morskih ljiljki"). Zatim se, relativno naglo u geološkom smislu, sve promenilo.
Masivne vulkanske erupcije izbacile su ogromne količine gasova staklene bašte u atmosferu, izazivajući znatno zagrevanje i smanjenje rastvorljivosti kiseonika u morima — događaj poznat kao "Veliko Umiranje" koji je označio kraj permskog perioda i predstavlja najveće masovno istrebljenje u istoriji Zemlje.
How the oceans may have looked before (A) and after (B-F) the extinction. (X.Feng/Z.-Q.Chen/M.J. Benton/Y. Jiang)
Nova studija: Ko je preživeo i zašto
Tim istraživača predvođen naučnicima sa Stanford univerziteta, uključujući Jose Andres Marqueza i Erik Sperlinga, uporedio je toleranciju na visoke temperature i nisku koncentraciju kiseonika kod 38 morskih vrsta — 9 predstavnika paleozojske faune i 29 predstavnika moderne faune.
Autori su deo podataka prikupili eksperimentalno, a deo su koristili iz ranijih studija. Kombinovana analiza pokazuje jasnu razliku: sporometaboličke vrste iz Paleozoika bile su znatno osetljivije na istovremeni porast temperature i pad dostupnosti kiseonika u odnosu na moderne grupe kao što su mekušci, ribe, morske zvezde i ježinci.
Results of the experimental data comparing the hypoxia tolerance and temperature sensitivity of 29 modern and 9 Paleozoic marine faunas. (Marquez et al.,PNAS, 2026)
"Aerobni metabolizam paleozojske faune brže je ograničen nedostatkom kiseonika kako temperatura raste, u poređenju sa njihovim modernim kolegama," pišu autori.
Interesantno, paleozojski organizmi su pokazali veću toleranciju na hipoksiju dok su se nalazili u stanju mirovanja, ali ta prednost nestaje tokom aktivnosti — što je kritično za preživljavanje u promenjenim uslovima.
Šta to znači za danas
Tokom Velikog Umiranja globalne temperature su porasle za približno 8–12 °C, ali to se dogodilo tokom hiljada godina. Današnje projekcije za 2100. govore o porastu od ~1,5–4 °C u narednih nekoliko stotina godina ako emisije nastave, što je znatno brže u poređenju sa uobičajenim geološkim ritmovima.
Subscribe to ScienceAlert's free fact-checked newsletter
Ključna razlika je u uzroku: tada su za ubrzano zagrevanje bili odgovorni masivni vulkanski događaji; danas ga većim delom izazivamo mi — sagorevanjem fosilnih goriva. Autori upozoravaju da postoje jasne paralele, ali i poruka: možemo promeniti trend smanjenjem emisija.
Erik Sperling: "Najgori scenariji projekcija vode nas prema permsko-trijasnim nivoima zagrevanja — ali još uvek imamo mogućnost da intervenišemo."
Rad je objavljen u časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS, 2026).
Članak je preveden i prilagođen za čitaoce na srpskom jeziku. Ako primetite grešku ili imate dodatne informacije, obavestite nas.
Pomozite nam da budemo bolji.
