Kompanije Planiraju „Zatamniti“ Sunce — Oštra Debata o Solarnoj Geoinženjering Tehnologiji

Tajni timovi naučnika i nekoliko startapa rade na kontroverznim idejama solarne geoinženjering — ispuštanju reflektujućih čestica u stratosferu kako bi se odbila deo Sunčeve svetlosti i privremeno ohladila planeta. Za zagovornike je ovo potencijalno brzo sredstvo za kupovinu vremena dok globalne emisije i dalje rastu; za kritičare, to je rizična intervencija sa nepoznatim posledicama i pravnim prazninama.

Ko stoji iza projekata

U oktobru je startap Stardust Solutions objavio da je prikupio 60 miliona dolara za razvoj reflektujućih čestica koje bi se širile po stratosferi. Kompaniju su 2023. osnovali Yanai Yedvab i Amyad Spector (nuklearni fizičari) i Eli Waxman (fizičar čestica). Stardust kaže da razvija patentiranu, ne‑sulfatnu česticu koju smatra manje štetnom od klasičnih sumpornih čestica, ali detalje još ne objavljuje.

S druge strane, Make Sunsets (osnovan 2022) već lansira balone u stratosferu ispuštajući sumpor‑dioksid i prodaje "kredite za hlađenje". Kompanija navodi da je izvršila 213 lansiranja i izdala 207.007 kredita; prema njihovoj računici, 1 g SO2 neutralizuje efekat zagrevanja 1 tone CO2 tokom jedne godine. Kritičari i regulatorna tela dovode u pitanje legalnost, transparentnost i računicu ovakvog modela.

Testovi, opozicija i pravni okvir

Do sada su neki eksperimenti sprovedeni u zatvorenim uslovima, a manji terenski pokušaji — poput prskanja morske soli ili testova nad koralnim grebenom — izazvali su proteste i povlačenja. Projekat SCoPEx u Švedskoj 2021. bio je prekidan pod pritiskom domorodačkih zajednica (Saami) i drugih aktivista. U SAD je u najmanje 19 saveznih država podneto zakonodavstvo koje ograničava ili zabranjuje razne oblike geoinženjeringa; Tenesi, Luizijana i Florida imaju zabrane vezane za modifikaciju vremena.

Regulatori i naučnici upozoravaju da je pravni okvir globalno neadekvatan: trenutno ne postoji jedinstvena međunarodna procedura za odobravanje, nadzor i odgovornost pri takvim intervencijama.

Mogući rizici i argumenti protiv

„One ne rešavaju osnovne uzroke klimatske krize, ali mogu prouzrokovati ozbiljna oštećenja i izuzetno su skupe,“ rekla je Regine Hock (UAF/Univerzitet u Oslu).

Naučnici upozoravaju na više rizika: promene padavina i suša u osetljivim regionima, moguća pojačanja uragana, opasnost od razaranja ozonskog omotača kod nekih materijala i tzv. termination shock — nagli skok temperatura ukoliko se program iznenada prekine. Kritičari takođe ističu da ovakve intervencije ne rešavaju izvorni problem — emisije gasova staklene bašte — i da mogu da odvrate resurse od dekarbonizacije.

Ko bi donosio odluke?

Stardust tvrdi da bi njihove usluge bile dostupne samo vladama i da bi svako raspoređivanje bilo u nadležnosti državnih institucija. Protivnici upozoravaju da privatne kompanije mogu imati finansijski motiv da promovišu primenu tehnologije, što bi moglo da naruši objektivan proces procene rizika i koristi.

Akademska i državna istraživanja

Vlade i javne agencije takođe finansiraju istraživanja: britanska Agencija za napredna istraživanja i izume (ARIA) pokrenula je program vredan oko 75 miliona dolara za podršku projektima i kontrolisanim, malim eksperimentima. Među predloženim idejama nalaze se prskanje morske vode u niske oblake i upotreba smrznute morske vode za zadebljanje arktičkog leda, a istražuju se i koncepti senki iz svemira.

Zaključak

Solarna geoinženjering je polje u brzom razvoju i izaziva snažne podeljene stavove. Dok deo stručnjaka vidi u njemu potencijalni alat u hitnim situacijama, drugi ukazuju na ozbiljne naučne, etičke i pravne prepreke. Većina saglasnosti se svodi na to da bilo kakva primena mora biti strogo regulisana, transparentna i zasnovana na širokom međunarodnom konsenzusu — a da prioritet ostane brzo smanjenje emisija stakleničkih gasova.

Start-ups, academics, and governments are increasingly interested in using technology to block out sunlight as a way to battle the climate crisis, though increased criticism accompanied this new momentum (Make Sunsets)

Stardust Solutions, a secretive start-up founded by Israeli scientists Yanai Yedvab (right) and Amyad Spector (left), proposes to use a novel (and still undisclosed) particle to help cool the Earth (Roby Yahav, Stardust)

Blocking some of the sun’s radiation from hitting the Earth will not stop the climate crisis — only reducing the amount of greenhouse gases in the atmosphere will do that in the long run — but it could reduce global temperatures and buy the world more time to implement solutions, according to backers

Make Sunsets, a California start-up, is already releasing balloons filled with sun-blocking particles into the atmosphere, though its efforts have attracted criticism from U.S. and Mexican regulators (Make Sunsets)

Geoengineering companies like Make Sunsets hope to mimic the climate-cooling effects of volcanic eruptions like Mount Pinatubo in the Philippines in June 1991, whose plume of aerosols is thought to have temporarily lowered global temperatures by half a degree Celsius (Getty Images)

There are no binding global agreements on solar geoengineering, though experts warn coordinated global planning and monitoring should be a part of any proposed solution (Copyright 2018 The Associated Press. All rights reserved.)

Beyond using particles, some scientists have proposed deploying huge mirrors to space to reflect away some of the sun’s light before it hits the Earth (SPL)

Critics of geoengineering say that beyond just being insufficient to stop the climate crisis, the technology is untested, could have adverse climate impacts, and is being deployed in a world without the legal structures or international cooperation to guide such a novel strategy (UK MOD © Crown copyright 2024)

Private companies are the wrong institutions to carry out geoengineering, according to critics, because they are drive by a profit-motive in addition to concerns for the public wellbeing (iStock/ Getty Images)