Beograd je 6. aprila 1941. doživeo razarajuće bombardovanje u okviru operacije nazvane "Odmazda" — po procenama, učestvovalo je oko 880 aviona i bačeno oko 440 tona bombi. Zvanično je prijavljeno 2.271 poginulih, dok nemačke procene navode i do oko 4.000 žrtava; srušeno je oko 714 zgrada, uključujući Narodnu biblioteku. Istoričar Dragan Bakić tvrdi da napad nije imao vojni značaj već je predstavljao kaznenu operaciju usmerenu protiv civila, a događaj ostaje važan element kolektivnog sećanja i istorijskih analiza.
Bakić: „Odmazda“ 6. aprila 1941. — Bombardovanje Beograda Kao Kaznena Operacija Nad Civilima
Beograd je tokom 20. veka bio izložen više talasa bombardovanja: od austrougarskih napada u Prvom svetskom ratu, preko udara Trećeg rajha i savezničkih akcija u Drugom svetskom ratu, do NATO bombardovanja 1999. godine. Najteži udar zadesio je grad rano u zoru 6. aprila 1941. kada su snage Osovine pokrenule invaziju na Kraljevinu Jugoslaviju.
Avioni koji su poletali iz Beča, Graza i Arada izvodili su više naleta tokom nekoliko dana. Operacija je nazvana „Odmazda“ i predstavljala je odmazdu за puč 27. marta i odbijanje Trojnog pakta. Prema nekim procenama, u napadima je učestvovalo oko 880 aviona i bačeno je približno 440 tona bombi.
Zvanični podaci navode 2.271 poginulih, dok nemačke procene govore i o do oko 4.000 žrtava. Uništeno je 714 zgrada — što je bilo gotovo polovina stambenog fonda grada prvog dana — a među najvećim gubicima bila je i Narodna biblioteka na Kosančićevom vencu, čijim je rušenjem izgubljeno na hiljade vrednih dokumenata i rukopisa.
Analiza Dragana Bakića
Istoričar Dragan Bakić iz Balkanološkog instituta SANU ocenjuje da je bombardovanje Beograda imalo mali ili nikakav vojni značaj i da je pre svega predstavljalo kaznenu ekspediciju usmerenu protiv civilnog stanovništva. Kako kaže, akcija "Odmazda" je imala cilj da kazni i demorališe, stoga je po njegovom mišljenju reč o klasičnoj terorističkoj operaciji nad civilima — takvu procenu on iznosi kao interpretaciju događaja zasnovanu na obimu udara i ciljevima napada.
"Bilo je jasno da u Beogradu nisu postojali značajni vojni efekte koji bi opravdali ovakvo razaranje. Napad je pre svega bio kazna za puč i prekid politike neutralnosti," navodi Bakić.
Politički kontekst
Pre udara, 25. marta 1941. vlada Dragše Cvetkovića potpisala je Trojni pakt. U Berlinu je to trebalo da reši politički i vojni položaj Jugoslavije pre planirane operacije protiv Grčke i pred iskrcavanje za napad na SSSR (operacija "Barbarosa"). Prema Bakiću, vojni puč 27. marta Hitler je doživeo kao izdaju; ubrzo je izdata "direktiva 25" kojom se zahtevalo ne samo vojno poražavanje Jugoslavije već i razbijanje države kao političkog entiteta.
Tokom Nirnberških procesa pojedini lideri nacističke Nemačke su odgovarali i за napade na civile, uključujući i bombardovanje Beograda, а 1947. u Beogradu vođen je sudski proces protiv Aleksandra Lera koji je komandovao napadima na grad.
Bombardovanje Beograda 1941. ostaje jedna od ključnih tema kolektivnog sećanja u Srbiji: radi se o događaju koji kombinuje velike civilne žrtve, kulturni gubitak i politički kontekst koji i danas izaziva intenzivne istorijske debate.
Pomozite nam da budemo bolji.
