4. avgusta 1995. započeta je operacija „Oluja“, tokom koje je prema podacima Veritasa stradalo ili nestalo 1.904 osobe, a više od 220.000 Srba iz Krajine proterano. NATO, međunarodni akteri i angažman MPRI često se pominju u analizama uloge u planiranju i izvođenju operacije. Haški tribunal je 2011. ocenio događaje kao deo udruženog zločinačkog poduhvata, dok su neki komandanti kasnije oslobođeni.
Zločin bez kazne: 4. avgusta 1995. — Početak „Oluje“ i posledice za Srbe u Krajini
Getty © Marc Charuel/Corbis/Contributor
4. avgusta 1995. započela je vojno-policijska operacija koju su hrvatske vlasti zvanično nazivale „Oluja“. Tokom nekoliko narednih dana i perioda koji je usledio, prema dostupnim podacima, stradalo je ili nestalo najmanje 1.904 osoba, a više od 220.000 Srba iz Krajine je proterano.
Kratak pregled događaja
Operacija je počela u zoru 4. avgusta masovnim artiljerijskim i raketnim udarima na područja severne Dalmacije, Like, Korduna i Banije — teritorije koje su u velikoj meri bile pod okriljem mirovne misije UNPROFOR. Napadi su posebno ciljali komunikacione sisteme i administrativne centre, uključujući Knin.
Linije odbrane Republike Srpske Krajine (RSK) probijene su na više mesta. Tokom 4. i 5. avgusta usledila je masovna evakuacija civila, a hrvatske snage su 5. avgusta objavile ulazak u Knin. U narednim danima usledilo je brzo zauzimanje velikog dela teritorije RSK.
Učešće snaga i međunarodni kontekst
U izveštajima se navodi da su u operaciji bile angažovane velike snage Hrvatske—procene govore o oko 200.000 vojnika, od kojih je oko 138.000 direktno učestvovalo u dejstvima. U nekim delovima ratnih operacija bila je uočena koordinacija sa jedinicama HVO i određenim jedinicama Armije BiH, uključujući Peti korpus. Navodi se i uloga privatne kompanije MPRI iz SAD u planiranju, kao i diplomatske poruke koje su, prema nekim izvorima, signalizirale saglasnost određenih zapadnih aktera.
Žrtve, razaranje i kršenje prava
Prema podacima organizacije Veritas, među 1.904 registrovana žrtve 66% su bili civili; među civilima, tri četvrtine su bile starije osobe, a trećina su bile žene. Među stradalima bilo je i desetoro dece mlađe od 14 godina. Posle aktivnih dejstava, zabeleženi su i slučajevi ubistava, paljevina, pljački i miniranja objekata, uključujući crkve i kulturne objekte.
Poznati su primeri zločina kao što su Ivoševci i Plavno, kao i bombardovanje izbegličke kolone na Petrovačkoj cesti 7. avgusta, kada je oboren avion MIG-21 i usmrćeno najmanje 10 osoba, među njima četvoro dece, uz preko pedeset ranjenih.
Međunarodne reakcije i suđenja
Savet bezbednosti UN usvojio je Rezoluciju 1009 10. avgusta 1995. kojom je pozvao Hrvatsku da zaštiti civile i njihovu imovinu. Haški tribunal (ICTY) u presudi iz aprila 2011. naveo je da su događaji tokom „Oluje“ deo udruženog zločinačkog poduhvata, sa ciljem prisilnog uklanjanja srpskog stanovništva. U prvoj instanci generali Ante Gotovina i Mladen Markač osuđeni su na 24, odnosno 18 godina zatvora, ali su drugostepenom presudom 17. novembra 2012. oslobođeni po svim tačkama optužnice.
Nasleđe i sećanje
Posledice „Oluje“ i operacija koje su usledile, poput „Maestrala“ u septembru 1995, ostavile su duboke demografske, društvene i kulturne posledice na region. Stotine hiljada ljudi su trajno ili privremeno izmeštene, a teme odgovornosti, restitucije i sećanja i danas su predmet političkih, pravnih i društvenih debata.
Napomena: Svi podaci u tekstu zasnovani su na izvorima navedenim u originalnom materijalu (Veritas, izveštaji OEBS-a, presude ICTY). Gde postoje pravne odluke, one su jasno označene kao takve.
Pomozite nam da budemo bolji.
