Sažetak: Članak prikazuje kako su renesansne promene—širenje barutnog oružja i štamparske prese—pokrenule razvoj različitih metoda amputacije i pojavu mehaničkih gvozdenih ruku. Zanatlije i imućni amputirani kreirali su proteze koje su menjale društvene percepcije tela, dok su hirurzi počeli da planiraju operacije u funkciji budućih nadomestaka. Ta istorijska preobrazba postavila je temelje za savremenu protetiku i invazivnu biomedicinu.
Kako su testerе i gvozdene ruke preoblikovale telo: Amputacije i proteze u renesansi
Amputees in 16th century Europe commissioned iron hands from artisans, many of whom had never made prostheses before.Lernestål, Erik, Livrustkammaren/SHM,CC BY-SA
Danas imamo zamenljive delove tela — od veštačkih srca do mioelektričnih stopala. Ali ta stvarnost počiva ne samo na tehnologiji i hirurškim veštinama, već i na ideji da se ljudsko telo može radikalno preoblikovati i nadomestiti. To shvatanje počelo je da se razvija mnogo pre američkog Građanskog rata, tokom renesanse u 16. i 17. veku.
The surgeon Ambroise Paré printed a Parisian locksmith’s design for a mechanical iron hand in the 16th century.Instrumenta chyrurgiae et icones anathomicae/Ambroise Paré via Wellcome Collection
Renesansa, barut i štamparska presa
Širenje vatrenog oružja i topništva stvorilo je rane koje su često zahtevale hitne amputacije: lomljeno i smrskano tkivo, zarobljeni metalni i drveni fragmenti, i visoka stopa gangrene. Istovremeno, štamparska presa omogućila je hirurzima da šire nove tehnike i rasprave o tome gde i kako se secati telo. U praksi to je značilo prelazak od retkih, krajnjih intervencija ka sistematskim metodama amputacije.
A 17th century treatise instructs surgeons to use a mallet and chisel among other amputation methods.Johannes Scultetus/Universitätsbibliothek Heidelberg
Metode i logika amputacije
Metode su delovale surovo po današnjim standardima — rezanje, korišćenje malja i dlijeta ili kauterijuma — ali su imale racionalnu osnovu: brzina smanjuje šok, a spaljivanje i zaptivanje sprečavaju krvarenje i širenje gangrene u uslovima bez antibiotika, anestezije i transfuzija. Rasprava među hirurzima često se delila između očuvanja što više tkiva i uklanjanja u obliku pogodnom za postavljanje proteze.
A wearer operated this 16th century iron hand by pressing down on the fingers to lock them and pressing the release button at the top of the wrist to free them.Bonnevier, Helena, Livrustkammaren/SHM,CC BY-SA
Rast proteziranja i gvozdene ruke
Krajem 15. veka javljaju se mehaničke gvozdene ruke: zanatski izrađene proteze s unutrašnjim oprugama, bravama i delićima inspirisanim satovima, bravama i finim oružjem. Njihovi prsti mogli su da se zaključavaju u položajima, imali su uklesane nokte i bojene detalje — bili su više umetnički i demonstrativni nego uvek praktični. Takve proteze su najčešće bili luksuz za imućniju klasu i primer prvog jasnog razlikovanja društvenog statusa po vrsti proteze.
A 19th century photograph of the famous ‘second hand’ of Götz von Berlichingen with flexible finger joints.Landesarchiv Baden-Württemberg/Wikimedia Commons.,CC BY
Amputirani, zanatlije i promena stavova
U to vreme proteze još nisu bile "medicinski" proizvod: hirurzi su ponekad nudili male pomagala, ali nisu postojali protetičari kakve poznajemo danas. Amputirani su naručivali proteze kod časovničara, bravara i drugih majstora, često na sopstveni trošak. Ova saradnja između pacijenata, hirurga i zanatlija pomerila je shvatanje tela — od nečega što se samo čuva do materijala koji se može oblikovati radi poboljšanja funkcije.
Mitovi i realnost: Götz von Berlichingen
"Götzova gvozdena ruka" služi kao simbol bioničkog ratnika — idealizovana predstava koju je dodatno popularizovao Goethe. Međutim, artefakti i dokumenti pokazuju da gvozdene ruke nisu bile rezervisane samo za viteštvo i ratnike; koristili su ih i društveni pioniri i drugi koji su želeli da poprave funkciju ili imidž.
Zašto je to važno danas
Renesansna promena u razmišljanju — prihvatanje invazivne intervencije u svrhu oblikovanja tela i planiranje amputacija u vezi s protezama — bila je ključna preteča moderne protetike i invazivne biomedicine. Današnje zamene zglobova i sofisticirane bioničke ruke ne bi bile moguće bez te istorijske transformacije mišljenja i saradnje hirurga, amputiranih i zanatlija.
Autor istraživanja: Heidi Hausse, Auburn University. Izvor: The Conversation.
Pomozite nam da budemo bolji.
