Simulacije pokazuju da je potpuni razvoj Antarktičkog cirkumpolarnog toka (ACC) zahtevao istovremeno otvaranje okeanskih prolaza, dalji severni pomak Australije i formiranje snažnog pojasa zapadnih vetrova kroz Tasman Gateway. Proto-ACC se prvo nije mogao zatvoriti jer su vetrovi sa kopna ometali cirkulaciju. Kad je ACC postao punokrvna struja, pomogao je da se toplije vode drže dalje od leda, ali današnje zagrevanje preti da to promeni i ubrza gubitak leda.
Kako Je Nastao Najjači Okeanski Tok? Nove Simulacije Otkrivaju Poreklo Antarktičkog Cirkumpolarnog Toka
(Alfred Wegener Institute/Hanna Knahl, Patrick Scholz)
Nove klimatske simulacije pokazuju da Antarktički cirkumpolarni tok (ACC) nije nastao samo zbog otvaranja okeanskih prolaza — za njegovu punu uspostavu bilo je neophodno i geografsko pomeranje Australije u kombinaciji sa formiranjem snažnog pojasa zapadnih vetrova koji prodiru kroz Tasman Gateway.
Šta su istraživači uradili?
Tim sa Instituta Alfred Wegener (AWI) kreirao je klimatske modele Zemlje iz perioda pre oko 33,5 miliona godina. Modeli su uključivali topografiju i dubinu okeana, koncentracije CO2 u atmosferi, smer i jačinu vetrova, kao i položaje kopna. Ove simulacije su potom uklopljene sa podacima o evoluciji antarktičkog ledenog pokrivača kako bi se analizirale međuzavisnosti između okeanske cirkulacije, leda i globalne klime.
A model of the Southern Ocean circulation around 34 million years ago. (Knahl et al.,PNAS, 2026)
Glavni nalazi
Otvaranje okeanskih prolaza (kada su se Australija i Južna Amerika udaljile od Antarktika) stvorilo je uslove za nastanak proto-ACC, ali to samo po sebi nije bilo dovoljno za uspostavljanje trajne, kružne struje. Simulacije pokazuju da je u početku nastao razdvojeni tok koji se delom usmeravao severno duž istočnih obala Australije i Novog Zelanda i postepeno rasipao.
Problematiku je stvarao sudar vetrovnih režima: vetrovi koji duvaju sa istočnog dela antarktičkog ledenog pokrivača ometali su zapadne vetrove ulazeći u Tasman Gateway, pa proto-ACC nije mogao da održi potrebnu snagu. Tek kada se Australija dodatno pomerila severnije i kada je pojas zapadnih vetrova postao latitudinalno poravnat sa Tasman Gatewayom, struja je mogla da zatvori punu kružnicu i razvije se u današnji ACC.
Subscribe to ScienceAlert's free fact-checked newsletter
Hanna Knahl (AWI): Naše simulacije jasno pokazuju da je potpuni razvoj ACC moguć tek kada se Australija dovoljno udalji i kada zapadni vetrovi duvaju direktno kroz Tasman Gateway.
Značaj za klimu i današnji rizici
Kada je ACC postao u potpunosti funkcionalan, postao je ključni element globalne cirkulacije, povezujući okeane i pomažući da se toplije vode drže dalje od antarktičkih ledenih pokrivača — faktor koji je doprineo stabilnosti leda milionima godina. Period uspostavljanja ACC poklopio se sa velikim padom koncentracije CO2 (sa ~1.000 ppm na oko 600 ppm u manje od milion godina) i prelazom iz toplije stakleničke u hladniju ledenu klimu.
Međutim, današnje zagrevanje utiče na ACC: struja se delimično pomera južnije, što dovodi topliju vodu bliže obalama Antarktika i ubrzava topljenje leda. Stalni priliv sveže otopljene vode smanjuje salinitet i prema nekim studijama mogao bi usporiti ACC do ~20% do 2050. godine — što bi stvorilo povratnu spregu koja dodatno ugrožava morske ekosisteme i stabilnost ledenih pokrivača.
Oprez pri projekcijama
Istraživači upozoravaju da prošli klimatski scenariji ne mogu biti direktno preneti na budućnost. Simulacije prošlosti pomažu da razumemo postupke sistema u toplijim i bogatijim CO2 uslovima, ali današnje brzine promena, ljudski uticaji i drugačiji početni uslovi znače da će budući razvoj ACC verovatno imati specifične razlike.
Istraživanje je objavljeno u časopisu Proceedings of the National Academy of Sciences. Razumevanje porasta i promena ACC ima direktne implikacije za predviđanje budućih promena morskih struja, biodiverziteta i stabilnosti antarktičkih ledenih masa.
Pomozite nam da budemo bolji.
